Dự phòng kháng sinh dành cho ai?
Kháng sinh dự phòng là việc dùng thuốc theo chỉ định của nhân viên y tế để loại bỏ vi khuẩn não mô cầu có thể cư trú trong họng người tiếp xúc gần, qua đó giảm nguy cơ phát bệnh và lây cho người khác. Đây không phải thuốc người dân nên tự mua khi nghe tin có ca bệnh: dùng sai có thể gây phản ứng phụ hoặc góp phần kháng thuốc, còn người thực sự thuộc diện tiếp xúc gần sẽ được ngành y tế đánh giá và hướng dẫn dùng thuốc. Trong một tuần, TP.HCM ghi nhận 5 học sinh mắc não mô cầu nhóm B; một em tử vong. Bốn ca thuộc chùm bệnh tại Trường THCS Hai Bà Trưng, ca còn lại ở Trường TH-THCS-THPT Ngô Thời Nhiệm. Những con số này giải thích vì sao phản ứng y tế cần nhanh, nhưng không có nghĩa mọi học sinh ở thành phố đều cần uống thuốc.
Người cần được rà soát thường gồm người sống chung nhà, ăn hoặc ngủ chung với bệnh nhân; bạn học, đồng nghiệp tiếp xúc trực tiếp thường xuyên ở khoảng cách gần; và nhân viên y tế có mức độ phơi nhiễm phù hợp. Dùng chung ly, đũa, hôn hoặc tiếp xúc nước bọt cũng có thể được xem là phơi nhiễm gần. Quyết định thuộc về cơ quan y tế dựa trên điều tra tiếp xúc, không phải suy đoán của gia đình.
Vì sao phải uống sớm, dù chưa có triệu chứng?
Người tiếp xúc gần có thể mang vi khuẩn trong họng mà chưa biết mình nhiễm. Kháng sinh dự phòng nhằm loại bỏ vi khuẩn trước khi bệnh phát triển và hạn chế khả năng truyền sang người khác. Vì vậy, khi nhân viên y tế xác định một người thuộc diện cần dự phòng, trì hoãn hoặc chờ xuất hiện triệu chứng sẽ làm mất lợi thế của can thiệp sớm.
Người được đánh giá thuộc diện tiếp xúc gần cần dùng thuốc càng sớm càng tốt, tốt nhất trong vòng 24 giờ sau khi ca bệnh liên quan được xác định; sau đó vẫn phải theo dõi sức khỏe trong 10 ngày kể từ lần tiếp xúc cuối, kể cả khi đã uống thuốc. Trong đợt xử lý ở Trường THCS Hai Bà Trưng, 177 người tiếp xúc gần được uống thuốc; ngành y tế còn mở rộng cấp phát cho 2.031 học sinh, cán bộ, giáo viên và nhân viên nhà trường để cắt chuỗi lây. Đây là xử lý theo đánh giá dịch tễ, không phải lý do để tự dùng kháng sinh.
Kháng sinh không thay thế vắc xin hay theo dõi
Vắc xin là biện pháp phòng bệnh hiệu quả, nhưng không thay thế kháng sinh dự phòng sau phơi nhiễm. Người đã tiêm vắc xin mà vẫn thuộc nhóm được chỉ định, chẳng hạn tiếp xúc gần với ca bệnh, vẫn cần làm theo hướng dẫn y tế và theo dõi sức khỏe. Các loại vắc xin có thể phòng những nhóm huyết thanh khác nhau; trường hợp học sinh 12 tuổi mắc bệnh đã tiêm một mũi phòng nhóm A, C, Y, W nhưng chưa tiêm vắc xin nhóm B. Vì vậy, phụ huynh nên hỏi nhân viên y tế về loại vắc xin phù hợp độ tuổi, tình trạng sức khỏe và nhóm huyết thanh cần phòng, thay vì cho rằng một mũi tiêm bảo vệ khỏi mọi nhóm.
Dấu hiệu não mô cầu cần được xem xét khẩn cấp gồm sốt kèm đau đầu nhiều, nôn, cứng gáy, mệt mỏi, lừ đừ hoặc ban xuất huyết. Đặc biệt, nếu trẻ sốt, đau đầu rồi xuất hiện tử ban trên da, phụ huynh cần đưa trẻ đến cơ sở y tế gần nhất ngay. Không chờ ban lan rộng hoặc tự điều trị tại nhà: chẩn đoán và điều trị sớm giúp giảm nguy cơ bệnh nặng, di chứng và tử vong.
Phòng bệnh học đường bắt đầu từ phản ứng đúng
Khi trường thông báo có ca bệnh, gia đình nên bình tĩnh, phối hợp khai báo lịch sử tiếp xúc và làm theo hướng dẫn của ngành y tế. Người tiếp xúc gần được theo dõi sức khỏe, thường trong 7–10 ngày theo hướng dẫn; nếu có triệu chứng bất thường, cần đi khám ngay. Uống thuốc không xóa bỏ yêu cầu theo dõi, và người không nằm trong diện chỉ định không nên tự dùng kháng sinh.
Phòng bệnh học đường cũng cần những việc thiết thực: vệ sinh cá nhân, hạn chế dùng chung đồ có thể dính nước bọt, giữ môi trường sạch và báo ngay khi học sinh sốt hoặc có triệu chứng hô hấp để được hướng dẫn phù hợp. Quan điểm cần nhớ rất rõ: dự phòng kháng sinh là biện pháp có mục tiêu dành cho người được xác định có nguy cơ, còn phát hiện sớm, tiêm vắc xin phù hợp và phối hợp với cơ quan y tế mới tạo thành cách bảo vệ học sinh đầy đủ.
