Tự bảo vệ phải bắt đầu từ những rủi ro các em đang gặp
Kỹ năng tự bảo vệ là khả năng nhận ra nguy cơ, lựa chọn cách ứng phó an toàn và tìm đến người đáng tin cậy khi cần hỗ trợ. Với học sinh ngày nay, kỹ năng ấy không thể chỉ dừng ở an toàn giao thông hay phòng tránh tai nạn: các em còn giao tiếp và xây dựng những mối quan hệ riêng trên mạng xã hội, nơi lừa đảo trực tuyến, đánh cắp dữ liệu, giả mạo danh tính, dụ dỗ, đe dọa, tống tiền và bắt nạt qua mạng có thể xuất hiện. Nguy cơ không phải chuyện xa vời; một tài khoản lạ, đường dẫn giả hoặc tin nhắn thúc ép cũng đủ khiến trẻ lúng túng. Vì vậy, dạy các em ghi nhớ một danh sách cảnh báo là chưa đủ. Giáo dục cần giúp học sinh bình tĩnh nhận biết tình huống, cân nhắc lựa chọn và hiểu rằng xin người lớn giúp đỡ là một phần của tự bảo vệ.
Ở Trường THCS và THPT Lê Quý Đôn, phụ huynh Ngụy Thị Giang đã chia sẻ với học sinh lớp 7E1 và 7E2 về cách sử dụng mạng xã hội an toàn, thông minh. Cách tiếp cận này có giá trị vì đưa bài học vào thói quen hàng ngày: quản lý thời gian dùng thiết bị, giữ riêng tư và cân nhắc trước khi phản hồi. Một học sinh còn thực hành cài giới hạn thời gian xem YouTube trên điện thoại của phụ huynh. Đó là bước chuyển đáng khuyến khích: từ nghe lời dặn sang biết tự điều chỉnh hành vi.
Tập xử lý tình huống thay vì chỉ nghe quy tắc
Muốn trẻ ứng phó rủi ro, nhà trường cần tạo cơ hội để các em thử suy nghĩ và lựa chọn trong tình huống cụ thể. Đóng vai, thảo luận trường hợp, diễn đàn học sinh hay thực hành phản xạ giúp các em nhìn thấy rằng một lựa chọn có thể an toàn hơn lựa chọn khác. Sau mỗi tình huống, giáo viên và chuyên gia cùng phân tích ưu điểm, hạn chế và mức độ an toàn của từng phương án. Cách học này tốt hơn việc phát một bộ quy tắc rồi kỳ vọng trẻ sẽ nhớ đúng khi đang sợ hãi hoặc chịu áp lực.
Trong chương trình Teen Safety School Tour tại Trường PTCS Xã Đàn ngày 10/11, hơn 250 học sinh khuyết tật tham gia hoạt động an toàn số bằng tình huống thực tế, tương tác và ngôn ngữ ký hiệu. Các em đóng vai “thám tử số”, nhận diện lời mời kết bạn từ tài khoản lạ, đường dẫn giả mạo gửi từ tài khoản người quen và tin nhắn đe dọa thúc ép hành động vội vàng. Trẻ được luyện cách kiểm tra thông tin, nhận ra dấu hiệu bất thường và bảo vệ tài khoản, dữ liệu cá nhân. Với phòng chống bắt nạt và lừa đảo, điểm cốt yếu không phải là khiến học sinh sợ Internet, mà là giúp các em có phản xạ kiểm chứng trước khi tin, nhấp hoặc làm theo.
An toàn số phải được dạy theo cách mọi học sinh tiếp cận được
Một bài học an toàn số chỉ có tác dụng khi học sinh hiểu được và có thể tham gia. Tại Xã Đàn, chương trình điều chỉnh cách truyền đạt theo nhu cầu học tập và giao tiếp đa dạng, đặc biệt với học sinh điếc và khiếm thính, thông qua tình huống trực quan, thực hành và ngôn ngữ ký hiệu. Đây không phải phần phụ để thêm vào sau khi giáo án đã hoàn tất. Đó là điều kiện để mọi em đều có cơ hội nhận diện nguy cơ, nêu ý kiến và tập cách phản ứng.
Các hoạt động trải nghiệm cũng có thể kết nối an toàn số với cảm xúc và quan hệ ngoài đời. Ở trường Lê Quý Đôn, nội dung kỹ năng sống gồm nhận diện, quản lý cảm xúc, ranh giới cá nhân, phòng chống xâm hại và ứng xử trong môi trường sống; nhà trường phối hợp với cha mẹ và chuyên gia tâm lý để giúp học sinh nhận diện, phòng tránh, ứng phó với bắt nạt và nguy cơ trên mạng. Điều này cần được coi là công việc thường xuyên, không phải một buổi tuyên truyền đơn lẻ. Trẻ không chỉ cần biết hành vi nào có thể gây hại; các em còn cần thực hành cách nói “không”, giữ bình tĩnh và tìm người hỗ trợ.
Dừng, lưu bằng chứng, kể với người đáng tin cậy
Một kỹ năng tự bảo vệ hữu ích phải có bước tiếp theo rõ ràng khi học sinh nhận ra nguy cơ. Với tình huống đáng ngờ trên mạng, các em được hướng dẫn DỪNG tương tác, không vội nhấp vào đường dẫn hay làm theo yêu cầu; LƯU tin nhắn hoặc hình ảnh làm bằng chứng; rồi KỂ với cha mẹ, thầy cô hoặc người lớn đáng tin cậy để được giúp đỡ. Học sinh cũng được giới thiệu Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 như một kênh tìm kiếm hỗ trợ. Nhấn mạnh bước kể chuyện là rất quan trọng: trẻ cần biết mình không phải tự giải quyết lừa đảo, đe dọa hay bắt nạt một mình.
Theo kế hoạch được công bố, Teen Safety School Tour sẽ tiếp tục đến Thành phố Hồ Chí Minh, Quảng Trị và Đà Nẵng, trước khi tổng kết tại Hà Nội vào ngày 9/12/2026. Nhưng thước đo thành công không nên chỉ là số buổi hay số học sinh tham gia. Điều quan trọng hơn là thầy cô, phụ huynh và học sinh tiếp tục thực hành các kỹ năng trong đời sống: kiểm tra trước khi tin, bảo vệ thông tin cá nhân, xử lý bắt nạt và chủ động tìm người đáng tin cậy. An toàn số học sinh chỉ bền vững khi nhận diện nguy cơ đi cùng khả năng hành động và sự hỗ trợ kịp thời.
