Vùng phát thải thấp và camera phạt khí thải: TP.HCM đang chọn con đường khó nhưng đúng
Vùng phát thải thấp là khu vực đô thị được khoanh vùng, trong đó các phương tiện không đạt chuẩn khí thải hoặc không dùng năng lượng xanh bị hạn chế hoặc xử phạt nếu vẫn lưu thông, thường thông qua hệ thống camera phạt khí thải và kết nối dữ liệu đăng kiểm để giám sát khí thải xe theo thời gian gần như thực tế. Theo dự thảo đề án, từ tháng 7/2027, TP.HCM sẽ thí điểm vùng phát thải thấp (LEZ) tại lõi trung tâm rộng khoảng 930 ha cùng Khu đô thị mới Thủ Thiêm. Đây không chỉ là biện pháp kỹ thuật mà là lựa chọn chính sách: dùng công nghệ kiểm soát ô nhiễm để ép hệ thống giao thông chuyển dịch sang xanh, thay vì tiếp tục chấp nhận 88% lượng bụi mịn đến từ giao thông đường bộ như hiện nay.
304 camera, ANPR và kết nối dữ liệu: công nghệ giám sát khí thải xe vận hành thế nào?
Cốt lõi của hệ thống là 304 camera nhận diện biển số tự động (ANPR) được bố trí tại các cửa ngõ và tuyến ra vào vùng LEZ, trong đó gần 200 camera hiện có được tận dụng lại. Về mặt kỹ thuật, mỗi camera hoạt động như một điểm kiểm soát khí thải ảo: khi xe đi qua, hệ thống nhận diện biển số, truy vấn tức thời vào cơ sở dữ liệu đăng ký, đăng kiểm để xác định loại xe, niên hạn, chuẩn khí thải đã đăng kiểm, rồi đối chiếu với quy định đang áp dụng trong vùng phát thải thấp. Nói cách khác, camera phạt khí thải không “ngửi” khói xe mà dựa vào thông tin pháp lý và tiêu chuẩn kỹ thuật của phương tiện để quyết định xe đó có đủ điều kiện vào trung tâm hay không. Chi phí thuê dịch vụ công nghệ thông tin vận hành hệ thống này được ước tính cho giai đoạn 5 năm, cho thấy thành phố chấp nhận đầu tư dài hạn vào công nghệ kiểm soát ô nhiễm thay vì các chiến dịch kiểm tra thủ công ngắn hạn.
Từ nhận diện đến phạt nguội: quy trình xử lý xe xăng không đạt chuẩn khi vào trung tâm
Điểm đáng chú ý của hệ thống camera phạt khí thải là toàn bộ quy trình xử lý đều theo hướng phạt nguội, hạn chế tối đa việc dừng xe trên đường. Khi camera ghi nhận biển số một xe xăng không đạt chuẩn khí thải hoặc không được phép vào vùng LEZ theo biển báo, hệ thống sẽ ghi lại hình ảnh, thời gian, vị trí và đối chiếu với dữ liệu đăng ký chủ xe để lập hồ sơ vi phạm. Do chưa có quy định riêng cho vùng phát thải thấp, thành phố chọn hướng xử phạt hành vi không chấp hành chỉ dẫn biển báo theo Nghị định 168/2024/NĐ-CP, với nguyên tắc “truyền thông trước, xử phạt sau”. Sáu tháng đầu, lực lượng chức năng chỉ nhắc nhở. Từ tháng thứ 7 đến hết 12/2027, mức phạt bằng 50% (100.000 đồng với xe máy, 200.000 đồng với ô tô), sau 12 tháng áp dụng đủ mức (200.000 đồng với xe máy, 400.000 đồng với ô tô) và có thể trừ điểm giấy phép lái xe. Đây là cách thực thi luật môi trường dựa trên dữ liệu thay vì chiến dịch “ra quân” ngắn hạn.
Lộ trình siết chuẩn khí thải và tác động tới người dân, doanh nghiệp
Đề án không dừng ở camera phạt khí thải mà gắn với lộ trình siết chuẩn khí thải theo từng nhóm phương tiện. Xe buýt và xe ba bánh thu gom rác phải chuyển sang điện hoặc năng lượng xanh từ năm 2027; đến 2028, xe máy công nghệ và shipper phải dùng xe xanh, taxi đạt chuẩn khí thải mức 5 trước khi chuyển đổi toàn bộ vào 2030. Ô tô cá nhân áp dụng chuẩn mức 4 từ 2028, nâng lên mức 5 vào 2030 và hoàn tất chuyển đổi xanh năm 2035; xe máy cá nhân áp dụng chuẩn mức 3 từ 2029, mức 4 từ 2030 và bắt buộc dùng điện hoặc năng lượng xanh từ 2035. Ở góc độ xã hội, điều này buộc người dân và doanh nghiệp phải tính lại bài toán chi phí sở hữu phương tiện, nhưng đổi lại là triển vọng một đô thị có không khí sạch hơn, ít ùn tắc hơn. Thành phố khẳng định không cấm xe cá nhân mà ưu tiên nâng chất lượng xe buýt và metro để người dân có lựa chọn giao thông công cộng thực sự khả thi.
Camera phạt khí thải có đủ để làm TP.HCM sạch và thông thoáng hơn?
Với khoảng 14 triệu dân, 1,28 triệu ô tô và 11,5 triệu xe máy, việc dựa vào ý thức tự giác là không đủ để giảm 88% lượng bụi mịn đến từ giao thông đường bộ. Camera phạt khí thải và vùng phát thải thấp là cách TP.HCM đặt ra một “rào chắn công nghệ” để bảo vệ trung tâm thành phố. Tuy vậy, công nghệ kiểm soát ô nhiễm chỉ là điều kiện cần. Nếu không mở rộng mạng lưới xe buýt, hoàn thiện metro và tổ chức lại logistics đô thị, LEZ rất dễ biến thành một hàng rào bất công với người thu nhập thấp. Về mặt tích cực, “Thí điểm vùng phát thải thấp rộng 16,6km2 với hơn 176.200 dân, nơi giao thông công cộng đã đạt độ bao phủ 96%, cho thấy thành phố chọn khu vực có khả năng thay thế bằng phương tiện công cộng cao nhất để bắt đầu”. Kết luận hợp lý là: camera phạt khí thải không phải cây đũa thần, nhưng là bước đi cần thiết để biến cam kết giảm ô nhiễm và ùn tắc thành cơ chế bắt buộc, có kiểm tra và có chế tài.
