Vùng phát thải thấp LEZ ở TP.HCM là gì và vì sao không thể trì hoãn
Vùng phát thải thấp LEZ (Low Emission Zone) tại TP.HCM là khu vực đô thị bị giới hạn cho các phương tiện giao thông có mức phát thải cao, nơi xe xăng dầu không đạt tiêu chuẩn khí thải sẽ bị hạn chế hoặc cấm lưu thông theo lộ trình để giảm bụi mịn, cải thiện chất lượng không khí và ưu tiên phương tiện sạch hoạt động.
Điểm mấu chốt cần thẳng thắn: vùng phát thải thấp LEZ không còn là ý tưởng, mà đã bước vào giai đoạn thiết kế lộ trình cụ thể để kiểm soát khí thải giao thông tại TP.HCM. Từ giữa năm 2027, một số khu vực sẽ giới hạn xe xăng dầu không đạt chuẩn, đặc biệt là những xe cũ, bảo dưỡng kém, phát thải nhiều. Đây không phải là một biện pháp “cho có”, mà là phản ứng trực tiếp trước thực tế giao thông đường bộ tạo ra khoảng 88% lượng bụi mịn từ hoạt động giao thông trên địa bàn. Thành phố đã chậm nhiều năm trong kiểm soát ô nhiễm không khí; nếu tiếp tục trì hoãn, cái giá phải trả không chỉ là ùn tắc, mà còn là sức khỏe hô hấp của hàng triệu người dân.
Bản đồ LEZ: từ lõi trung tâm – Thủ Thiêm đến Vành đai 2
Từ ngày 1/7/2027 đến hết 31/12/2028, TP.HCM sẽ thí điểm vùng phát thải thấp LEZ tại khu vực lõi trung tâm hiện hữu (khoảng 930 ha) kết hợp Khu đô thị mới Thủ Thiêm. Vùng này rộng khoảng 16,6 km2, dân số hơn 176.200 người, với tổng lưu lượng gần 685.200 phương tiện mỗi ngày và tỷ lệ bao phủ vận tải công cộng lên tới khoảng 96%. Nói thẳng, nếu không kiểm soát ở đây thì khó nơi nào khác làm được.
Sau hai năm, từ 1/1/2029, vùng phát thải thấp LEZ sẽ được đề xuất mở rộng ra phạm vi tương đương Vành đai 2, bao trùm khoảng 280 km2 với khoảng 6,17 triệu dân, tổng lưu lượng tới 11,56 triệu phương tiện mỗi ngày và mức bao phủ vận tải công cộng hơn 87%. Khu vực này hiện cũng đang hạn chế xe tải nặng và xe khách giường nằm theo giờ. Cách làm là từ một “vùng lõi” chặt chẽ, sau đó siết dần ra ngoài, tạo áp lực đủ lớn để người dân và doanh nghiệp không còn động lực duy trì xe xăng dầu không đạt chuẩn khí thải.
Những nhóm xe bị hạn chế: không chỉ là chuyện xe cũ
Vùng phát thải thấp LEZ không cấm toàn bộ xe xăng dầu ngay lập tức, mà đánh trực diện vào các phương tiện không đáp ứng tiêu chuẩn khí thải, với lộ trình khác nhau cho từng nhóm. Từ năm 2027, xe buýt và xe ba bánh thu gom rác muốn vào LEZ phải sử dụng điện hoặc năng lượng xanh. Đây là nhóm bị “soi” trước, vì vừa chạy nhiều, vừa là dịch vụ công. Nếu chúng vẫn là xe diesel cũ, mọi nỗ lực giảm bụi mịn chỉ là khẩu hiệu.
Từ năm 2028, xe máy công nghệ, shipper phải chuyển sang xe điện hoặc năng lượng xanh khi hoạt động trong LEZ. Taxi phải đạt tiêu chuẩn khí thải mức 5 từ 2028 và chuyển hoàn toàn sang điện hoặc năng lượng xanh từ 2030. Xe hợp đồng dưới 9 chỗ, xe từ 10 chỗ trở lên và xe khách sẽ phải đáp ứng tiêu chuẩn khí thải mức 4 hoặc 5 tùy loại từ 2028, rồi nâng dần cho đến khi buộc chuyển sang năng lượng sạch giai đoạn 2032–2035. Nói cách khác, câu chuyện không còn là “xe mới hay cũ”, mà là xe có đạt tiêu chuẩn khí thải hay không – nếu không, dần dần sẽ bị đẩy ra khỏi vùng LEZ.
Xe cá nhân, xe tải và xe máy: lộ trình siết chặt đến 2035
Với xe tải, từ 2028, xe tải đến 1 tấn muốn vào LEZ phải dùng điện hoặc năng lượng xanh. Các xe tải đạt mức khí thải 4 được phép vào từ 22h đến 6h hôm sau, trước khi nâng chuẩn lên mức 5 từ năm 2030. Đến 2035, toàn bộ xe tải hoạt động trong LEZ phải dùng điện hoặc năng lượng xanh. Đây là bước đi cứng rắn nhưng hợp lý, vì xe tải thường là “thủ phạm” lớn trong phát thải bụi mịn và tiếng ồn.
Xe ô tô cá nhân và xe máy – hai nhóm phương tiện nhạy cảm nhất với người dân – cũng không nằm ngoài lộ trình siết. Xe ô tô cá nhân áp dụng tiêu chuẩn khí thải mức 4 từ 2028, nâng lên mức 5 từ 2030, và chuyển hoàn toàn sang điện hoặc năng lượng xanh vào năm 2035. Xe máy, mô tô cá nhân bắt đầu bị áp tiêu chuẩn khí thải từ năm 2029 ở mức 3, lên mức 4 từ 2030, rồi cũng phải chuyển sang điện hoặc năng lượng xanh vào 2035. Nghĩa là đến 2035, hầu hết phương tiện hoạt động trong vùng phát thải thấp LEZ buộc phải sạch hơn nhiều so với ngày nay, còn toàn thành phố hướng tới hoàn tất chuyển đổi vào 2040. Nếu ai vẫn tin rằng có thể giữ xe xăng dầu mãi, kế hoạch này đã trả lời khá rõ: đó là con đường không còn dài.
Chủ xe nên làm gì từ bây giờ để không bị loại khỏi đường phố
TP.HCM 2027 sẽ là bước ngoặt: ai chuẩn bị sớm sẽ ít bị sốc, ai chần chừ sẽ bị hạn chế lưu thông ngay tại những nơi có nhu cầu đi lại cao nhất. Trước hết, chủ xe xăng dầu cần kiểm tra và bảo dưỡng để đạt tiêu chuẩn khí thải tương ứng với nhóm phương tiện của mình, vì xe không đạt chuẩn đơn giản là sẽ bị hạn chế hoặc cấm vào LEZ. Thứ hai, những người thường xuyên ra vào khu trung tâm và Vành đai 2 nên tính sớm phương án chuyển sang xe điện hoặc phương tiện năng lượng xanh – đặc biệt là taxi, xe công nghệ, xe tải nhỏ.
Kế hoạch cũng xác định Côn Đảo và một số khu vực thuộc Cần Giờ là địa bàn chuyển đổi ưu tiên, với mục tiêu hoàn tất phương tiện điện và năng lượng xanh vào các mốc 2035 và 2040. Điều này cho thấy thành phố sẽ không chỉ siết, mà còn có chính sách hỗ trợ theo khu vực, ưu tiên hộ nghèo và cận nghèo. Tuy vậy, không nên trông đợi mọi hỗ trợ sẽ đủ để bù đắp sự trì hoãn. Thực tế, giải pháp bền vững nhất cho mỗi cá nhân là thay đổi thói quen đi lại: tận dụng mạng lưới xe buýt được bao phủ đến hơn 85–95% trong vùng LEZ, kết hợp phương tiện cá nhân sạch. Vùng phát thải thấp LEZ không chỉ là quy định mới; đó là “bài kiểm tra” cho cả hệ thống giao thông và ý thức tham gia của mỗi người dân.
