Một trục kết nối mới sau 12 năm và ý nghĩa vượt ra ngoài 58km
Cao tốc Bến Lức Long Thành là tuyến đường cao tốc dài gần 58km kết nối Tây Nam Bộ với Đông Nam Bộ, được kỳ vọng tạo trục kết nối giao thông mới, rút ngắn hơn 1 giờ di chuyển và tái định hình dòng người, hàng hóa, lẫn cơ hội phát triển kinh tế – xã hội của cả vùng Nam bộ. Vào lúc 0h ngày 1-10, tuyến cao tốc Bến Lức - Long Thành chính thức thông xe toàn tuyến, khép lại hành trình thi công kéo dài 12 năm với không ít lần đình trệ. Đây không chỉ là một công trình hạ tầng mới, mà là lời giải cho bài toán kẹt xe, quá tải hạ tầng và thiếu kết nối ngang giữa hai vùng kinh tế lớn nhất cả nước.
Điều đáng nói là ý nghĩa của sự kiện thông xe toàn tuyến nằm ở chỗ nó đến muộn, nhưng đến đúng lúc. Khi mạng lưới cảng biển, khu công nghiệp và sân bay Long Thành cùng bước vào giai đoạn tăng tốc, việc hình thành một cao tốc xuyên tâm phía Nam TP.HCM, chạy qua vùng ngập mặn và vượt các con sông lớn để kết nối với quốc lộ 51, giúp hoàn thiện mảnh ghép còn thiếu của bức tranh kết nối giao thông liên vùng. Sau 12 năm chờ đợi, câu hỏi không còn là "bao giờ xong" mà là "trong 12 tháng đầu, cao tốc này sẽ làm thay đổi hiện thực như thế nào".
Logistics phía Nam: từ nút thắt kẹt xe đến trục xương sống mới
Nếu phải chọn lĩnh vực hưởng lợi rõ nhất trong 12 tháng đầu, đó là logistics phía Nam. Trước đây, hành trình từ miền Tây sang miền Đông phải đi vòng qua hàng loạt tuyến như Nguyễn Văn Linh, quốc lộ 1, Võ Văn Kiệt, Mai Chí Thọ, cầu Phú Mỹ hay Võ Chí Công, khiến thời gian di chuyển kéo dài và rủi ro tắc nghẽn thường trực. Khi cao tốc Bến Lức Long Thành thông xe toàn tuyến, thời gian đi lại được rút ngắn hơn 1 giờ so với hành trình cũ – đây là sự thay đổi không chỉ tính bằng phút giây, mà bằng chi phí nhiên liệu, khấu hao phương tiện, lẫn độ tin cậy trong chuỗi cung ứng.
Việc xe từ các tỉnh miền Tây có thể đi theo cao tốc TP.HCM – Trung Lương, nhập vào cao tốc Bến Lức Long Thành, rồi chạy xuyên qua phía Nam TP.HCM để sang Đồng Nai và kết nối quốc lộ 51 biến tuyến đường này thành một trục xương sống mới cho vận tải hàng hóa. Hàng hóa, nông sản từ miền Tây đến hệ thống cảng biển nhanh hơn, trong đó có cụm cảng Cái Mép – Thị Vải. Một câu nói có thể trích dẫn ở thời điểm này là: "Tuyến cao tốc này sẽ rút ngắn thời gian đi lại hơn 1 giờ so với hành trình cũ". Khi thời gian được cắt giảm, năng lực cạnh tranh của hàng hóa cũng được nâng lên theo.
Người dân hưởng lợi gì trong 12 tháng đầu vận hành?
Ở góc độ người dân, tác động của cao tốc Bến Lức Long Thành được đo bằng những hành trình đời thường: một chuyến công tác, một chuyến về quê, hay kỳ nghỉ cuối tuần. Hàng triệu người dân miền Tây giờ có thêm hướng đi mới về miền Đông, không phải chui qua nội đô TP.HCM với nguy cơ kẹt xe kéo dài. Với hành trình này, việc tiếp cận sân bay Long Thành trở nên trực diện hơn, tạo tiền đề cho thói quen đi lại mới, khi người miền Tây có thể xem Long Thành là cửa ngõ hàng không tự nhiên của mình.
Không chỉ sân bay, tuyến cao tốc còn mở một trục du lịch mới: từ đồng bằng sông Cửu Long lên miền Đông, xuống Vũng Tàu tắm biển nhanh và tiết kiệm thời gian hơn. Người dân không phải đổi lại bằng cảm giác căng thẳng trên những tuyến đường thường xuyên quá tải; thay vào đó là tốc độ tối đa 90km/h trên phần lớn tuyến chính và tốc độ tối thiểu 60km/h, tùy đoạn và nút giao được quy định bằng biển báo. Trong 12 tháng đầu, thói quen di chuyển sẽ dần chuyển dịch, và cao tốc Bến Lức Long Thành rất có thể trở thành lựa chọn mặc định cho những hành trình liên vùng Nam bộ.
Từ dự báo đến thực tế: vùng kinh tế Nam bộ sẽ thay đổi ra sao?
Ngay từ khi khởi công năm 2014, cao tốc Bến Lức Long Thành được kỳ vọng hoàn thành sau khoảng 5 năm thi công để nhanh chóng tạo một trục kết nối giao thông mới giữa Tây Nam Bộ và Đông Nam Bộ. Tuy nhiên, dự án chỉ đạt khoảng 80% khối lượng vào năm 2019 rồi phải ngưng trệ vì vướng cơ chế, chính sách, thủ tục đầu tư và nguồn vốn; một số gói thầu chấm dứt hợp đồng, nhà thầu rút khỏi công trường, nhiều hạng mục dang dở kéo dài nhiều năm. Hệ quả là những dự báo đẹp đẽ về bùng nổ logistics, dịch chuyển dòng vốn và tăng trưởng vùng bị treo lơ lửng gần một thập kỷ.
Khi dự án được tái khởi động từ năm 2023 và từng đoạn được đưa vào khai thác từ đầu năm 2025, thị trường mới thực sự có cơ sở để điều chỉnh kỳ vọng. Việc khai thác từng phần giúp tuyến đường phát huy hiệu quả bước đầu ngay cả khi đoạn giữa chưa hoàn thành. Vài ngày trước thời khắc thông xe, cầu Phước Khánh và các hạng mục còn lại được hoàn thành, nối thông cao tốc liền một dải, đánh dấu tròn 12 năm thi công. Điều này cho thấy một thực tế: các dự báo chỉ có ý nghĩa khi chúng gắn với tiến độ hạ tầng; càng chậm trễ, chi phí cơ hội cho cả vùng kinh tế càng lớn.
Bài học từ một công trình dây dưa: muốn cao tốc phát huy hiệu quả phải giải quyết thể chế trước
Câu chuyện cao tốc Bến Lức Long Thành không chỉ là thành tích hoàn thành một công trình mà còn là bài học về rủi ro thể chế. Khi dự án đang thi công khoảng 80% mà phải ngưng vì vướng cơ chế, thủ tục và nguồn vốn, đó là lời nhắc nhở rằng tắc nghẽn trên giấy tờ có thể nguy hiểm không kém kẹt xe trên đường. Việc một số gói thầu chấm dứt hợp đồng, nhà thầu rút, công trường ngổn ngang nhiều năm cho thấy thi công hạ tầng phức tạp không thể chỉ trông vào kỹ thuật; yếu tố pháp lý và tài chính phải được chuẩn bị kỹ ngay từ đầu.
Sau quá trình tháo gỡ vướng mắc, dự án được tái khởi động, lựa chọn lại nhà thầu và tập trung nguồn lực cho các hạng mục còn lại. Đây là một câu trích đáng nhớ: "Việc thông xe toàn tuyến khép lại hành trình dài của một dự án hạ tầng trọng điểm quốc gia từng có thời gian đình trệ suốt nhiều năm". Trong 12 tháng đầu vận hành, hiệu quả của cao tốc sẽ phụ thuộc không nhỏ vào việc duy trì kỷ luật vận hành, bảo trì, cũng như tiếp tục hoàn thiện các mắt xích kết nối hai đầu tuyến với mạng lưới đường bộ, cảng biển và sân bay Long Thành.
