Ngày Pháp luật phải vượt khỏi khuôn khổ tuyên truyền
Ngày Pháp luật Việt Nam là dịp được tổ chức vào ngày 9/11 để tôn vinh Hiến pháp, pháp luật và khuyến khích mỗi người tôn trọng, chấp hành, bảo vệ pháp luật trong đời sống hằng ngày. Ngày này được quy định trong Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật năm 2012 và tiếp tục được kế thừa trong luật năm 2026.
Ý nghĩa ấy chỉ thành hiện thực khi hoạt động hưởng ứng không dừng ở khẩu hiệu hay một ngày phát động. Bộ trưởng Tư pháp Hoàng Thanh Tùng nhấn mạnh rằng mục tiêu là đưa tinh thần thượng tôn Hiến pháp, pháp luật thành chuẩn mực ứng xử, nguyên tắc hành động và văn hóa xã hội. Nói cách khác, thước đo không phải số buổi tuyên truyền, mà là việc người dân hiểu quyền, biết nghĩa vụ và có thể yêu cầu cơ quan công quyền làm đúng luật.
Bối cảnh năm 2026 càng làm rõ yêu cầu đó: cả nước kỷ niệm 80 năm Quốc hội thông qua Hiến pháp năm 1946, văn kiện đặt nền tảng cho quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân và bảo đảm các quyền tự do, dân chủ. Ngày Pháp luật vì thế cần nối ký ức lập hiến với trải nghiệm pháp lý cụ thể hôm nay.
Từ cuộc đi bộ đến thông điệp trong cộng đồng
Sáng 8/11, tại đường Lê Duẩn, phường Sài Gòn, Phó Chủ tịch UBND TP.HCM Nguyễn Mạnh Cường nhấn mạnh yêu cầu nâng cao ý thức chấp hành pháp luật tại chương trình đi bộ hưởng ứng Ngày Pháp luật Việt Nam năm 2026. Với chủ đề “Thượng tôn pháp luật – Vì cộng đồng khỏe mạnh, văn minh và nghĩa tình”, hoạt động thu hút hơn 7.000 người; đoàn đi bộ theo lộ trình khoảng 1,5 km qua các tuyến phố trung tâm.
Giá trị của sự kiện không nằm ở quãng đường, mà ở việc tạo không gian để nhiều nhóm cùng tham gia và cùng nhận một thông điệp: pháp luật là nền tảng của đời sống chung. Hoạt động không mang tính thi đấu, hướng tới lan tỏa sự tôn trọng và chấp hành pháp luật. Đây là cách phổ biến giáo dục pháp luật gần gũi, nhưng cần được nối tiếp bằng những hình thức giúp người dân giải quyết vướng mắc thực tế.
TP.HCM đã kết hợp nhiều cách làm như thi tìm hiểu trực tuyến, đối thoại chính sách, trợ giúp pháp lý, hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa, hòa giải ở cơ sở và phiên tòa giả định; qua hơn 14 năm, nhận thức và ý thức chấp hành pháp luật của cán bộ, người dân, doanh nghiệp từng bước được nâng lên. Thành phố cũng đang tập trung hoàn thiện thể chế, chính sách để tạo động lực phát triển.
Phiên tòa giả định biến bài học thành trải nghiệm
Tại Trường THCS Trưng Vương ở Đà Nẵng, phiên tòa giả định được xây dựng từ vụ việc cố ý gây thương tích bắt nguồn từ mâu thuẫn giữa học sinh trên mạng xã hội. Tình huống bắt đầu với hình ảnh bị chỉnh sửa, nội dung xúc phạm bạn học rồi leo thang thành hành vi gây thương tích bằng mũ bảo hiểm.
Phiên xử mô phỏng trình tự một vụ án hình sự, với các vai từ hội đồng xét xử, kiểm sát viên, người bào chữa đến bị cáo và bị hại; cách tổ chức chú trọng thủ tục thân thiện, quyền lợi của người chưa thành niên và mục tiêu giáo dục. Học sinh theo dõi diễn biến để hiểu trực quan quy trình xét xử, hậu quả pháp lý của bạo lực và trách nhiệm khi tham gia mạng xã hội. Chương trình còn lồng ghép trao đổi kỹ năng phòng ngừa, ứng phó với bạo lực học đường.
Đây là hướng đi đáng nhân rộng vì học sinh không chỉ nghe điều luật mà còn nhìn thấy hành vi, chứng cứ và trách nhiệm được xem xét ra sao. Một phiên tòa giả định không thay thế giáo dục thường xuyên, nhưng có thể tạo điểm tựa để nhà trường và gia đình tiếp tục đối thoại về cách ứng xử, cả trực tiếp lẫn trên mạng.
Tinh thần Hiến pháp 1946 đòi hỏi luật tốt hơn
Kỷ niệm 80 năm Hiến pháp đầu tiên cũng gợi ra câu hỏi lớn hơn: luật được làm để giải quyết nhu cầu của bộ máy hay để phục vụ cuộc sống của người dân? Các đại biểu Quốc hội nhắc lại những giá trị cốt lõi của Hiến pháp năm 1946, gồm đoàn kết toàn dân, bảo đảm quyền tự do dân chủ và xây dựng chính quyền mạnh mẽ, sáng suốt.
Đại biểu Trịnh Thị Tú Anh cho rằng khi xây dựng luật cần tính đến chi phí tuân thủ đối với người dân và doanh nghiệp, thay vì chỉ xem cơ quan quản lý cần công cụ gì. Đại biểu Nguyễn Vũ Trung nhấn mạnh tư duy lập pháp cần chuyển sang kiến tạo khuôn khổ phát triển. Trước thay đổi nhanh của khoa học và công nghệ, các ý kiến đề nghị đổi mới mạnh mẽ tư duy xây dựng pháp luật tại Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI.
Đó là điểm nối thiết yếu giữa hoạt động cộng đồng và lập pháp: người dân được khuyến khích hiểu luật, nhưng luật cũng phải dễ hiểu, khả thi và bảo vệ quyền lợi chính đáng. Trong giai đoạn mới, Ngày Pháp luật cần được triển khai thường xuyên, gắn với trách nhiệm cụ thể và kết quả thực chất; người dân cũng cần chủ động tìm hiểu, phản hồi và kiến nghị khi chính sách phát sinh vướng mắc.
Kết luận lại, đi bộ, đối thoại và phiên tòa học đường chỉ tạo giá trị bền vững khi song hành với một nền lập pháp biết lắng nghe. Thượng tôn pháp luật không thể chỉ là lời kêu gọi dành cho công chúng; đó phải là cam kết của cả người thực thi luật lẫn người làm luật.
