“Giao điểm Việt Nam”: Khi lịch sử bước vào không gian triển lãm
“Giao điểm Việt Nam” là một triển lãm ảnh Đà Lạt trưng bày 27 tác phẩm của ba nhiếp ảnh gia Pháp, ghi lại lịch sử Việt Nam bằng hình ảnh từ thời chiến, hậu chiến tới giai đoạn đổi mới, qua đó cho thấy sự biến chuyển của đất nước và con người trong gần nửa thế kỷ.
Điều đáng nói không phải ở số lượng ảnh, mà ở cách ba đôi mắt ngoại quốc kể lại lịch sử Việt Nam ảnh bằng những khoảnh khắc đời thường. Chiều tối 20/8, tại số 35 Lý Tự Trọng, phường Xuân Hương, Đà Lạt, Viện Pháp tại Việt Nam phối hợp cùng Stop and Go Art Space và Không gian Sáng tạo Phố Bên Đồi khai mạc triển lãm nhiếp ảnh “Giao điểm Việt Nam”. Đây không phải một sự kiện trung tính; nó là lời khẳng định rằng ký ức chiến tranh, hậu chiến và đổi mới vẫn cần được nhìn lại, kể lại, và tranh luận. Ai nghĩ rằng lịch sử đã đủ đầy trong sách giáo khoa sẽ buộc phải xem lại khi đứng trước những khuôn hình này.
Ba lăng kính Pháp và những “giao điểm” của một giai đoạn ít được kể
Triển lãm “Giao điểm Việt Nam” đã giới thiệu đến công chúng Đà Lạt 27 tác phẩm của Daniel Roussel, Gilbert Bertrand và Lily Franey, ghi lại Việt Nam từ trước ngày thống nhất, qua hậu chiến, tái thiết đến thời kỳ đổi mới. Điều làm nên sức nặng của triển lãm không chỉ là tính tư liệu, mà là sự chồng lớp của ba cái nhìn rất khác nhau nhưng cùng trĩu nặng cảm xúc dành cho người Việt Nam.
Bertrand với những bức ảnh đen trắng chụp giai đoạn 1970–1975, khi ông làm việc tại Trung tâm Văn hóa Pháp ở Đà Lạt và Sài Gòn, đã lưu giữ những khoảnh khắc hiếm hoi về đời sống thường ngày trong thời chiến. Đáng chú ý, các tác phẩm này từng không được công bố, để rồi đến hôm nay được thừa nhận vì giá trị nhiếp ảnh và ý nghĩa lịch sử vượt thời gian. Đó là một nhắc nhở thẳng thắn: nhiều mạch chuyện của chúng ta về giai đoạn này vẫn bị bỏ trống, và đôi khi, chính những người ngoài cuộc lại giữ chìa khóa cho những lát cắt bị lãng quên.
Daniel Roussel và Lily Franey: Lịch sử đi vào đời thường
Nếu Bertrand ghi lại Việt Nam trong chiến tranh, thì Daniel Roussel đưa người xem về giai đoạn 1980–1986 – những năm đầu hậu chiến. Là phóng viên thường trú của nhật báo L’Humanité, ông không săn tìm các cảnh tượng kịch tính, mà lặng lẽ bám theo những phiên chợ, góc phố, gương mặt lao động. Những bức ảnh ấy cho thấy một đất nước đang từng bước hồi phục, với sức sống bền bỉ ẩn sau chi tiêu khan hiếm và cơ sở vật chất đổ nát. Đó là một lựa chọn có chủ ý: đặt trọng tâm vào con người, chứ không vào những biểu tượng chính trị quen thuộc.
Lily Franey, nữ tác giả duy nhất, tiếp lời bằng loạt ảnh từ năm 1987 trong các chuyến công tác với Hội cứu trợ bình dân Pháp. Trẻ em trong sân trường tiểu học Hà Nội, nhóm cô gái trên phố, những khuôn mặt nụ cười còn in bóng khó khăn… tất cả làm hiện lên một Việt Nam đang hồi sinh, nơi niềm hy vọng và đời sống thường ngày dần mạnh hơn ký ức bom đạn. Chính ở đây, “Giao điểm Việt Nam” chạm đến cảm xúc: lịch sử không chỉ là chiến trường, mà là những bữa cơm, ánh mắt tò mò của trẻ nhỏ, những lớp học tạm bợ nhưng chan đầy kỳ vọng.
Đà Lạt, Hà Nội và ý nghĩa của một cuộc triển lãm “du hành”
Trước khi đến với công chúng Đà Lạt, “Giao điểm Việt Nam” từng được giới thiệu trong khuôn khổ Biennale Nhiếp ảnh Quốc tế Photo Hanoi ’25 tại Đại sứ quán Pháp ở Việt Nam. Việc triển lãm di chuyển từ Hà Nội – trung tâm chính trị và văn hóa – tới Đà Lạt, một thành phố nghỉ dưỡng và sáng tạo, không phải là chi tiết ngẫu nhiên. Nó cho thấy lịch sử cần được “tản mát” khỏi các bảo tàng trung ương để bước vào những không gian sống hàng ngày, nơi người dân và du khách có thể bất ngờ chạm mặt quá khứ.
Đại diện ban tổ chức nhận xét: “Bằng cách kết nối những tác phẩm riêng biệt nhưng gắn bó mật thiết này, triển lãm đã vượt qua vai trò của một cuộc trưng bày thị giác thông thường để trở thành một minh chứng mạnh mẽ cho tinh thần kiên cường và sức mạnh bền bỉ của một dân tộc”. Đây đồng thời là “cơ hội quý giá để khám phá lại một giai đoạn lịch sử thường không được nhắc tới nhiều trong các mạch chuyện đương đại”. Nói cách khác, triển lãm ảnh Đà Lạt này không chỉ phục vụ người yêu nghệ thuật; nó dành cho bất kỳ ai từng nghĩ rằng đã hiểu hết về lịch sử Việt Nam.
Kết luận: Khi chúng ta soi mình trong ống kính người khác
Điều đáng giá nhất của “Giao điểm Việt Nam” là nó buộc người xem soi lại mình trong ống kính của ba nhiếp ảnh gia Pháp. Những khuôn hình đó không tô hồng, cũng không bôi đen; chúng ghi nhận, chậm rãi và kiên nhẫn, một Việt Nam nhiều biến động nhưng giàu sức sống. Triển lãm diễn ra từ ngày 20/8 đến 10/10, mở ra khoảng thời gian đủ dài để công chúng Đà Lạt và du khách đến, xem, và đối thoại với quá khứ.
Dĩ nhiên, triển lãm vẫn có giới hạn: 27 tác phẩm không thể ôm trọn mọi lát cắt lịch sử, và góc nhìn ngoại quốc luôn mang theo khoảng cách nhất định. Nhưng chính khoảng cách ấy lại tạo nên giá trị: nó cho phép chúng ta thấy những điều tưởng hiển nhiên dưới một ánh sáng khác. Trong bối cảnh hình ảnh hiện tại phủ sóng, “Giao điểm Việt Nam” nhắc rằng có những bức ảnh không chỉ để xem, mà để suy nghĩ – về những gì đã qua, và về cách chúng ta kể câu chuyện Việt Nam cho tương lai.
