Bệnh án tâm thần giả mạo: Khi công lý bị bán theo giá phong bì
Bệnh án tâm thần giả mạo là những hồ sơ y tế bị cố ý làm sai lệch chẩn đoán, diễn biến bệnh và kết luận giám định pháp y tâm thần, nhằm phục vụ các mục đích vụ lợi như trốn tránh trách nhiệm hình sự, giảm án hoặc chuyển đổi biện pháp xử lý, qua đó biến hệ thống pháp y tâm thần thành công cụ mua bán bằng tiền thay vì bảo vệ sự thật và người bệnh.
Phiên tòa ngày 8/9 tại TAND TP Đồng Nai xét xử 42 bị cáo trong vụ bán bệnh án tâm thần là một cú tát mạnh vào niềm tin công chúng đối với ngành y tế và tư pháp. Điều dư luận phẫn nộ không chỉ là số lượng bị cáo, mà là việc những người từng đứng đầu, từng được giao quyền bảo vệ chuẩn mực chuyên môn lại trở thành mắt xích trung tâm của đường dây bệnh án tâm thần giả mạo. Khi giám định pháp y tâm thần bị "thương mại hóa", mỗi bản kết luận không còn là kết tinh khoa học mà trở thành một tờ giấy giá từ vài chục đến hàng trăm triệu đồng, kéo theo nguy cơ công lý bị bóp méo, nạn nhân bị bỏ rơi và xã hội mất đi điểm tựa niềm tin.
42 bị cáo và đường đi của những bộ hồ sơ y tế giả mạo
Theo cáo trạng, vụ án liên quan trực tiếp đến hai cơ sở pháp y tâm thần công lập trực thuộc Bộ Y tế: Viện Pháp y tâm thần Trung ương Biên Hòa và Trung tâm Pháp y khu vực Tây Nguyên. Từ tháng 1/2016 đến tháng 6/2024, lãnh đạo và bác sĩ tại đây bị cáo buộc đã ban hành 26 kết luận giám định pháp y tâm thần sai sự thật cùng 3 hồ sơ bệnh án tâm thần giả mạo, kèm theo một trường hợp chuyển khoa điều trị trái quy định.
Danh sách 42 bị cáo có hai cựu viện trưởng Bùi Thế Hùng và Lê Văn Hùng, cựu phó viện trưởng Nguyễn Thành Công, cùng cựu Giám đốc Trung tâm Pháp y tâm thần khu vực Tây Nguyên Trần Văn Thành; nhiều trưởng khoa, bác sĩ và giám định viên cũng hầu tòa. Người thân các bị can trong nhiều vụ án hình sự tìm đến trực tiếp hoặc qua trung gian, chi từ 20 triệu đến 700 triệu đồng để “mua” kết luận tâm thần có lợi; riêng một số trường hợp, số tiền lên tới 2 tỷ đồng mỗi vụ. Câu chuyện này cho thấy hồ sơ y tế giả mạo không phải do một vài cá nhân đơn lẻ, mà là kết quả của một cấu trúc lợi ích ăn sâu vào hệ thống, nơi chức vụ và quyền hạn bị biến thành tài sản trao đổi.
Cách họ làm sai lệch bệnh án: Từ phòng bệnh tới phòng xử án
Các thủ đoạn trong vụ bán bệnh án tâm thần cho thấy sự tinh vi đáng lo ngại của việc làm sai lệch hồ sơ y tế. Từ khâu tiếp nhận người "chạy" bệnh án, đường dây môi giới sẽ liên hệ bác sĩ, giám định viên, thậm chí lãnh đạo đơn vị để định trước kết quả giám định pháp y tâm thần theo hướng người được giám định mất hoặc hạn chế khả năng nhận thức, điều khiển hành vi tại thời điểm gây án và giám định. Sau đó, toàn bộ diễn biến điều trị, ghi chép bệnh án, đánh giá chuyên môn được "phù phép" cho khớp với kết luận đã định sẵn, biến người không mắc bệnh thành bệnh nhân tâm thần trên giấy tờ.
Một ví dụ điển hình là vụ giám định bị can Nguyễn Trọng Hiệp tại Trung tâm Pháp y tâm thần khu vực Tây Nguyên: từ tháng 6 đến cuối tháng 8/2023, Hiệp chuyển 550 triệu đồng cho người môi giới; bác sĩ trung gian thỏa thuận giá 300 triệu đồng để lo kết luận mất khả năng nhận thức và điều khiển hành vi, rồi chuyển trước 150 triệu đồng cho phía giám định. Cựu Giám đốc Trần Văn Thành thừa nhận cầm phong bì 100 triệu đồng và sau đó tổng cộng nhận 160 triệu đồng liên quan đến kết luận sai sự thật cho Hiệp. Dù ông nói "tôi có thuyết phục, không ép ai", sự thật là các thành viên hội đồng giám định đã bị kéo lệch khỏi đánh giá chuyên môn ban đầu chỉ “hạn chế” khả năng nhận thức, để thống nhất kết luận Hiệp "mất khả năng nhận thức, điều khiển hành vi" trên hồ sơ.
Làm sao nhận biết bệnh án tâm thần giả mạo?
Không phải ai cũng có thể đọc bệnh án như một chuyên gia, nhưng người dân hoàn toàn có thể nhận ra những dấu hiệu bất thường của hồ sơ y tế giả mạo nếu chịu khó kiểm tra. Trước hết, hãy nhìn vào sự nhất quán: chẩn đoán, triệu chứng, diễn biến bệnh, chỉ định thuốc và kết luận giám định pháp y tâm thần phải liên kết logic với nhau. Khi hồ sơ ghi nhận diễn biến rất ngắn, ít triệu chứng rõ ràng, nhưng kết luận lại là “mất khả năng nhận thức và điều khiển hành vi” trong thời gian dài, đó là tín hiệu cần đặt câu hỏi. Những bệnh án được lập vội, nhiều chỗ gạch xóa, bổ sung sát ngày giám định hoặc chuyển khoa điều trị bất thường cho thấy nguy cơ bị can thiệp phục vụ vụ án chứ không phải điều trị thực sự.
Một dấu hiệu khác là sự tham gia của những cái tên “quen mặt” trong nhiều vụ chạy bệnh án. Khi một số bác sĩ, giám định viên hoặc lãnh đạo liên tục xuất hiện trong các kết luận gây tranh cãi, người bệnh và thân nhân nên đặc biệt thận trọng: yêu cầu giải thích chi tiết phương pháp giám định, tiêu chuẩn chẩn đoán, lý do kết luận chọn mức độ mất hay hạn chế khả năng nhận thức. Nếu câu trả lời mơ hồ, né tránh chuyên môn, đó là lúc cần nghĩ tới phương án xác minh hồ sơ y tế độc lập. Việc “được về nhà trái quy định” trong khi hồ sơ ghi đang điều trị bắt buộc cũng là điểm bất thường rõ ràng của một bệnh án tâm thần giả mạo.
Bảo vệ quyền lợi: Đừng phó mặc bệnh án cho người khác đọc hộ
Vụ án 42 bị cáo là lời nhắc nhở rằng bệnh án không chỉ là giấy tờ kỹ thuật, mà là tài sản pháp lý gắn với quyền lợi trực tiếp của mỗi người. Để bảo vệ mình trước nguy cơ hồ sơ y tế giả mạo, người dân không nên phó mặc toàn bộ việc hiểu bệnh án cho nhân viên y tế hay luật sư. Hãy chủ động yêu cầu cung cấp đầy đủ bản sao hồ sơ, giữ lại mọi phiếu khám, phiếu giám định pháp y tâm thần, và ghi chú lại quá trình điều trị thực tế: số lần tái khám, biểu hiện, thuốc đã dùng. Sự lệch nhau giữa trải nghiệm thực tế và những gì ghi trên giấy là dấu hiệu quan trọng để nhận diện và tranh luận với cơ quan có thẩm quyền.
Khi nghi ngờ bệnh án tâm thần giả mạo, bước đầu tiên là đề nghị giải thích trực tiếp tại cơ sở đang điều trị hoặc giám định. Nếu không thuyết phục, có thể gửi đơn yêu cầu giám định lại đến cơ quan tố tụng và đề nghị một đơn vị pháp y tâm thần khác thực hiện. Việc giám định lại đã từng được thực hiện, như trường hợp Nguyễn Trọng Hiệp: tháng 8/2024, cơ quan điều tra trưng cầu giám định lại tại Viện Pháp y tâm thần Trung ương Bộ Y tế; kết luận tháng 4/2025 xác định Hiệp đủ khả năng nhận thức và điều khiển hành vi tại thời điểm phạm tội và giám định, bác bỏ kết luận trước đó. Đây là bằng chứng cho thấy xác minh hồ sơ y tế và giám định lại không phải là thủ tục hình thức, mà là quyền thực tế để kéo sự thật trở lại từ những sai lệch có chủ ý.
