Giả mạo bệnh án tâm thần: Từ công cụ pháp lý thành tấm vé trốn án
Giả mạo bệnh án tâm thần là hành vi cấu kết với bác sĩ, điều dưỡng và người có thẩm quyền trong hệ thống giám định để tạo ra hoặc bóp méo kết luận pháp y tâm thần, biến người hoàn toàn đủ năng lực chịu trách nhiệm hình sự thành “mất khả năng nhận thức và điều khiển hành vi”, qua đó giúp họ được đi chữa bệnh bắt buộc, hoãn hoặc né chấp hành án tù, làm sai lệch bản chất vụ án và phá vỡ niềm tin vào công lý. Hệ quả của việc chạy bệnh án pháp y không chỉ là một vài bản án nhẹ đi, mà là cả hệ thống bảo vệ người bệnh thật sự bị kéo xuống bùn tham nhũng viện tâm thần, nơi những kẻ có tiền có thể mua kết luận, còn nạn nhân và xã hội phải gánh rủi ro an toàn cộng đồng.
Vụ án với 65 bị cáo bị TAND Hà Nội đưa ra xét xử về các tội Nhận hối lộ, Đưa hối lộ, Môi giới hối lộ, Lợi dụng chức vụ quyền hạn, Làm sai lệch hồ sơ vụ án tại Viện Pháp y tâm thần Trung ương cho thấy mức độ mục ruỗng đáng báo động. Trong tâm của mạng lưới này là Nguyễn Thị Mai Anh – một người từng bị áp dụng điều trị bắt buộc, nhưng thay vì chữa bệnh, bà ta đã kịp xây dựng quan hệ, mua chuộc và thao túng chính những người có nhiệm vụ bảo vệ chuẩn mực chuyên môn.
“Bà trùm” bảy tiền án và bảng giá chạy bệnh án pháp y
Nguyễn Thị Mai Anh, 47 tuổi, có bảy tiền án chủ yếu về tội Lừa đảo chiếm đoạt tài sản trong giai đoạn 2009-2023, được xác định là chủ mưu điều hành đường dây chạy bệnh án tâm thần liên quan đến hàng chục bác sĩ, điều dưỡng và lãnh đạo Viện Pháp y tâm thần Trung ương. Bà ta biến khoảng thời gian điều trị bắt buộc thành cơ hội “kết nối lợi ích”, rót tiền và quà cho lãnh đạo, giám định viên, nhân viên để chuẩn bị cho một thị trường ngầm: mua bán kết luận giám định tâm thần giả mạo bệnh án tâm thần nhằm đổi lấy tự do cho tội phạm.
Trường hợp của Đỗ Thị L – cựu Phó Giám đốc quỹ tín dụng nhân dân bị tuyên phạt 5 năm tù vì Lừa đảo chiếm đoạt tài sản, cho thấy cách bảng giá được đẩy lên từng nấc. Ban đầu, Mai Anh báo giá chạy bệnh án pháp y tâm thần là 750 triệu đồng; sau khi nhận đủ số này, bà ta nâng lên 1 tỉ đồng, rồi tiếp tục tăng chi phí lên 1,5 tỉ đồng khi L nhập viện theo dõi giám định nội trú. “Một bệnh án tâm thần giả được đội giá từ 750 triệu lên 1,5 tỉ đồng cho thấy công lý đã bị định giá như một món hàng xa xỉ,” phản ánh đúng bản chất buôn bán quyền miễn trừ trách nhiệm hình sự diễn ra phía sau cánh cửa bệnh viện.
Hối lộ bác sĩ tâm thần: tiền mặt, du lịch, quà tặng và “khoản phụ cấp thứ hai”
Nếu chỉ có một “bà trùm” thì không thể có tham nhũng viện tâm thần ở quy mô như cáo trạng mô tả. Mấu chốt là sự tiếp tay của đội ngũ bác sĩ, điều dưỡng – những người đã chấp nhận đổi áo blouse trắng lấy phong bì và quà tặng. Trong vụ án, hơn 40 nhân viên y tế bị truy tố tội Nhận hối lộ, còn Mai Anh bị cáo buộc Đưa hối lộ, Môi giới hối lộ và Lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Đây không còn là chuyện cá nhân suy thoái đạo đức, mà là một cơ chế lương thứ hai được vận hành có hệ thống.
Tại tòa, nhiều bác sĩ và điều dưỡng thừa nhận nhận tiền nhưng cố giải thích đó chỉ là “quà” từ bệnh nhân. Thực tế, Mai Anh duy trì hẳn một “khoản phụ cấp” hằng tháng cho họ, từ 1 đến 10 triệu đồng tùy chức vụ; điều dưỡng nhận đều đặn 1-5 triệu, cấp quản lý khoa từ 5-10 triệu mỗi tháng – cao hơn nhiều phụ cấp chính thức mà Nhà nước chi trả cho một ca trực 24 giờ. Bên cạnh tiền mặt, họ còn được tặng quà, cho vay tiền, “quà Trung thu” đến 5 triệu đồng cho con, xe máy, và cả những chuyến du lịch, nghỉ dưỡng tại khách sạn 5 sao mà vợ chồng Mai Anh bao trọn chi phí cho cả gia đình. Khi khoản hối lộ được chia theo “barem chức vụ”, thì đó là một bảng lương tham nhũng chứ không còn là quà biếu.
Hệ thống giám định bị bẻ cong: tội phạm thành “bệnh nhân”, bệnh viện thành “nhà nghỉ”
Giám định pháp y tâm thần vốn sinh ra để bảo vệ người bệnh thật sự không đủ năng lực chịu trách nhiệm trước pháp luật. Nhưng trong đường dây này, kết luận giám định lại trở thành bức bình phong hợp pháp giúp các bị cáo tránh hoặc giảm án phạt tù. Chồng của Đỗ Thị L tìm đến Mai Anh vì biết bà ta có thể “lo được” kết luận để L đi chữa bệnh bắt buộc thay vì vào trại giam. Kết quả, Hội đồng giám định đã ban hành kết luận L “mất khả năng nhận thức và điều khiển hành vi” tại thời điểm giám định, biến bản án 5 năm tù thành một ca điều trị.
Không chỉ đổi trắng thay đen trong hồ sơ, hệ thống còn bị lợi dụng để phục vụ lối sống của tội phạm. Trong thời gian điều trị bắt buộc, Mai Anh được cho là gần như tự do ra vào viện, đưa chồng, con, người giúp việc vào ở cùng, với phòng bệnh được chăm chút như khách sạn. Đáng lo hơn, chồng bà ta – người có 13 tiền án – có thể “trốn viện đi chơi” nhiều ngày, cùng gia đình nghỉ dưỡng ở resort 5 sao mà không bị kỷ luật kịp thời; chỉ khi có ý định lập báo cáo, một số bác sĩ lại bị điện thoại “nhờ can thiệp”, sau đó im lặng vì đã được “biếu” đến hai chiếc điện thoại iPhone đời mới. Khi bệnh viện bị biến thành nhà nghỉ cao cấp cho người đang thi hành biện pháp bắt buộc, thì giám định tâm thần đã mất đi ý nghĩa pháp lý và y khoa ban đầu.
Bài học đắt giá cho hệ thống pháp luật và ngành y tâm thần
Vụ án giả mạo bệnh án tâm thần tại Viện Pháp y tâm thần Trung ương không chỉ là câu chuyện về một “bà trùm” lừa đảo tinh vi. Đây là minh chứng rõ ràng cho thấy khi cơ chế kiểm soát quyền lực lỏng lẻo, khi chuẩn mực đạo đức nghề y bị bào mòn bởi phong bì và du lịch sang chảnh, thì bất cứ thiết chế nào – kể cả giám định pháp y – cũng có thể bị biến thành chợ đen. Ngay cả khi Mai Anh không thừa nhận việc đưa 250 triệu cho một lãnh đạo Viện và một số nhân vật đã tử vong nên bị đình chỉ điều tra, bức tranh chung vẫn là một mạng lưới lợi ích đan xen khó gỡ.
Bài học ở đây không phải chỉ là tăng hình phạt cho những người đã bị truy tố, mà là phải bịt lại các kẽ hở để không còn đất sống cho những đường dây chạy bệnh án pháp y mới. Cần siết chặt quy trình giám định, tách bạch hoàn toàn lợi ích vật chất giữa bệnh nhân và thầy thuốc, công khai hóa hồ sơ giám định trong những vụ án nhạy cảm, đồng thời bảo vệ những người dám tố cáo. Nếu xã hội tiếp tục chấp nhận “quà của bệnh nhân” như một điều bình thường, thì những kẻ có tiền sẽ tiếp tục mua được tấm vé trốn tù, còn những người bệnh tâm thần thật sự sẽ mãi là nạn nhân bị nghi ngờ và kỳ thị.
