AED công cộng và cấp cứu viên không chuyên: Tại sao là bước ngoặt sinh tử?
Đào tạo cấp cứu viên không chuyên sử dụng máy khử rung tim tự động (AED công cộng) là mô hình đưa kỹ năng ép tim, thổi ngạt và sốc điện tự động ra ngoài bệnh viện, để bất kỳ người dân, nhân viên bảo vệ hay cứu hộ nào cũng có thể can thiệp những phút vàng khi có người ngừng tuần hoàn cấp cứu tại bãi biển, quảng trường, sân bay, trường học hay siêu thị. Mô hình này đang được Khánh Hòa triển khai với tham vọng biến các không gian công cộng thành mạng lưới cấp cứu ban đầu của cộng đồng.
Điểm then chốt không nằm ở bản thân máy khử rung tim tự động, mà là ở người biết sử dụng nó. Khi một nạn nhân ngừng tim, họ thường đột ngột gục xuống, tím tái, và nếu không được xử trí trong vài phút đầu, nguy cơ tử vong cực cao. Trong bối cảnh đó, kỳ vọng vào xe cấp cứu đến kịp là quá lạc quan; giải pháp thực tế là đưa khả năng hồi sinh tim phổi (CPR) và AED đến gần nhất với người dân. Từ góc nhìn cá nhân, đây không chỉ là một dự án y tế, mà là một lựa chọn chính sách thể hiện chúng ta coi trọng từng sinh mạng đến mức trao “quyền được cứu nhau” cho cộng đồng.
Khánh Hòa trải mạng lưới AED: 80 máy, 25 máy dọc bờ biển Nha Trang
Không phải ngẫu nhiên Khánh Hòa là địa phương đi đầu trong việc trải một mạng lưới AED công cộng. Thực tế, nhiều người đi bơi hoặc người cao tuổi ở khu vực Nha Trang đã gặp tình trạng ngừng tim đột ngột, khiến Trung tâm Cấp cứu 115 liên tục nhận các cuộc gọi cấp cứu liên quan đến ngừng tim trong năm qua. Từ sức ép ca bệnh và đặc thù tỉnh du lịch, chính quyền chọn cách chủ động đưa máy khử rung tim tự động đến nơi rủi ro cao thay vì ngồi chờ xe cấp cứu. Các cơ quan chức năng đang triển khai lắp AED tại những khu vực đông người như bãi biển, ga tàu, siêu thị, sân bay, trường học, quảng trường.
Theo kế hoạch, trong năm 2026 Khánh Hòa đặt mục tiêu trang bị 80 máy sốc điện tự động tại các khu vực trọng điểm như trường học, siêu thị, khu chung cư, điểm du lịch và sân bay. Riêng bờ biển Nha Trang được bố trí 25 máy, dọc đoạn trung tâm dài khoảng 7km, với khoảng cách giữa các máy dưới 300m. Đây là mật độ cho thấy tỉnh lựa chọn ưu tiên mạng lưới AED công cộng như một hạ tầng thiết yếu ngang với camera, hệ thống chiếu sáng. Quan điểm ở đây rất rõ: du khách và người dân xứng đáng được bảo vệ bằng công nghệ cứu sống đã được chứng minh, ngay tại nơi họ vui chơi, tắm biển.
Huấn luyện cấp cứu viên: Từ cứu hộ bãi biển đến bảo vệ, thanh niên xung kích
Thiết bị chỉ là phần dễ mua, người biết dùng mới là phần khó xây dựng. Chính vì vậy, chương trình tại Khánh Hòa được thiết kế với hai trụ cột gắn chặt: đưa máy khử rung tim đến cộng đồng và huấn luyện cấp cứu viên không chuyên. Sáng 29.8, Trung tâm Cấp cứu 115 Khánh Hòa đã tổ chức khóa huấn luyện cấp cứu viên không chuyên cho lực lượng làm việc tại các khu vực dự kiến bố trí AED dọc tuyến đường Trần Phú, phường Nha Trang. Khóa đầu tiên có 20 học viên là những người có khả năng tiếp cận nhanh khi xảy ra sự cố như nhân viên cứu hộ bờ biển, bảo vệ, nhân viên giữ xe, thanh niên xung kích… tại các điểm được lựa chọn.
Không dừng ở một vài lớp thử nghiệm, kế hoạch là từ nay đến cuối tháng 10, Trung tâm Cấp cứu 115 sẽ tổ chức 16 khóa huấn luyện tương tự, mỗi khóa khoảng 20–25 học viên. Trong khóa học, học viên được cập nhật kiến thức lý thuyết và luyện tập thực hành hồi sinh tim phổi cơ bản (CPR) và sử dụng AED, theo chuẩn Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ (AHA), trên mô hình mô phỏng với phần mềm đánh giá tích hợp với máy AED. Việc đào tạo cứu hộ, bảo vệ và lực lượng tình nguyện viên như vậy không chỉ gia tăng số người có kỹ năng, mà còn lan tỏa thông điệp: ai cũng có thể trở thành mắt xích của chuỗi sống còn, không cần bằng cấp y khoa.
Ba bước “vàng” cho người không chuyên: ép tim, thổi ngạt, sốc điện tự động
Điểm đáng mừng của mô hình này là kỹ năng cốt lõi dành cho cấp cứu viên không chuyên tương đối ngắn gọn, xoay quanh ba bước: ép tim, thổi ngạt và sử dụng máy sốc điện tự động. Khi thấy một người bất tỉnh, người cấp cứu phải nhận biết tình trạng, kiểm tra phản ứng, mạch và nhịp thở; nếu nạn nhân không đáp ứng thì gọi người hỗ trợ, gọi 115 và yêu cầu lấy máy AED gần nhất. Trong lúc chờ máy, cần lập tức tiến hành ép tim giữa ngực, sâu khoảng 5–6cm với tần suất 100–120 lần/phút; nếu tự tin thì thực hiện chu kỳ 30 lần ép – 2 lần thổi ngạt, nếu không thì duy trì ép tim liên tục.
Khi AED được mang tới, người cấp cứu bật máy, dán hai miếng điện cực đúng vị trí, để máy tự phân tích nhịp tim và làm theo hướng dẫn bằng giọng nói, bao gồm bước bấm nút sốc điện khi được khuyến cáo, rồi lập tức quay lại ép tim, cứ mỗi hai phút dừng ngắn để máy phân tích lại. Quan trọng hơn cả là không sợ sai: máy khử rung tim tự động được thiết kế để không sốc khi không cần, còn CPR đúng kỹ thuật luôn có lợi cho nạn nhân. Theo PGS.TS.BS Nguyễn Lân Hiếu, việc thực hiện đúng quy trình ép tim, thổi ngạt kết hợp sử dụng máy sốc điện tự động có thể tăng cơ hội sống từ khoảng 10% lên tới 70%.
Từ chương trình thí điểm đến văn hóa cộng đồng biết cứu nhau
Về bản chất, Khánh Hòa đang thử nghiệm một mô hình y tế cộng đồng mang tính đột phá: coi người dân và du khách như “bác sĩ cộng đồng”, kết hợp AED công cộng với mạng lưới cấp cứu viên không chuyên để hỗ trợ nạn nhân trong khi chờ lực lượng y tế chuyên nghiệp tiếp cận. Đây là câu trả lời thuyết phục cho băn khoăn rằng khi nhiều nơi còn thiếu nước sạch, điện, liệu có nên đầu tư AED hay không: bỏ qua cơ hội cứu người trong vài phút đầu chỉ vì suy nghĩ “đợi đủ điều kiện rồi làm” là một sự chậm trễ có thể tính bằng sinh mạng, trong khi thiết bị này chỉ phát huy hiệu quả khi có người được đào tạo sử dụng đúng.
Mục tiêu dài hạn của chương trình là hình thành mạng lưới các điểm AED dễ tiếp cận, luôn có người được huấn luyện sẵn sàng sử dụng, và việc mua, đưa máy đến các địa điểm công cộng đang được triển khai khẩn trương. Nhưng nếu dừng lại ở các khóa đào tạo nhỏ lẻ, mô hình sẽ không bền. Điều cần thiết tiếp theo là tích hợp huấn luyện cấp cứu viên vào trường học, doanh nghiệp, tổ dân phố, biến ép tim – AED thành kỹ năng phổ thông như phòng cháy chữa cháy. Khi đó, từ bãi biển Nha Trang đến công viên trong các khu chung cư, chúng ta sẽ có một “hệ miễn dịch cộng đồng” trước ngừng tuần hoàn cấp cứu – nơi một người gục xuống không phải là bản án tử, mà là tín hiệu kích hoạt một chuỗi hành động đã được cả cộng đồng chuẩn bị.
