Làm chủ giống cây trồng: định nghĩa mới về tự chủ nông nghiệp
Làm chủ giống cây trồng là khả năng tự chủ từ nguồn gen, công nghệ chọn tạo đến sản xuất giống và chuyển giao cho nông dân, nhằm tạo ra các giống cây có năng suất, chất lượng và khả năng chống chịu cao, giảm phụ thuộc nhập khẩu, phù hợp thị trường và bối cảnh biến đổi khí hậu, qua đó nâng cao năng lực tự chủ nông nghiệp và giá trị nông sản trên ruộng đồng. Theo GS.VS. Trần Đình Long, giống mới là nền tảng để tăng năng suất, chất lượng và khả năng chống chịu của cây trồng. Khi xuất khẩu nông sản đạt mức cao, nông nghiệp Việt Nam đang chuyển từ tăng số lượng sang chú trọng chất lượng và giá trị gia tăng. Nếu không làm chủ giống, nông dân mãi ở thế bị động trước biến đổi khí hậu, dịch hại và yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường.
Vai trò của trí thức nông nghiệp trong nâng cao năng lực tự chủ
Muốn nâng cao năng lực tự chủ nông nghiệp, Việt Nam không chỉ cần thêm giống mới mà cần một đội ngũ nhà khoa học nông nghiệp gắn bó với ruộng đồng. GS.VS. Trần Đình Long nhấn mạnh ngành giống phải đặt khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo ở vị trí trung tâm. Ông coi “nguồn lực trí tuệ và mạng lưới chuyên gia” là tài sản quan trọng nhất của hệ thống giống cây trồng. Cầu nối trí tuệ giữa nhà khoa học, cơ quan quản lý, doanh nghiệp và người sản xuất được xem là chìa khóa để ngành giống phát triển hiện đại, nâng cao giá trị nông sản và bảo đảm an ninh lương thực, thực phẩm quốc gia. Điều đó có nghĩa: tri thức phải rời khỏi phòng thí nghiệm, bước vào từng thửa ruộng, từng chuồng trại, giúp nông dân vừa làm chủ giống cây trồng vừa làm chủ cả hệ sinh thái sản xuất.
Từ quản lý sâu hại bền vững đến bảo vệ đất đai: câu chuyện của TS. Nguyễn Thị Nhung
Nếu muốn làm chủ giống cây trồng mà bỏ qua câu chuyện đất, nước, sâu bệnh thì đó là sự tự chủ nửa vời. Cả đời gắn bó với đất và cây, TS. Nguyễn Thị Nhung đã chọn con đường khó: nghiên cứu thuốc bảo vệ thực vật, cỏ dại và tác động môi trường trong canh tác nông nghiệp. Trên những rẫy cà phê, vườn sầu riêng, hồ tiêu, đồi chè từ miền núi phía Bắc đến Tây Nguyên và Đồng bằng sông Cửu Long, bà tận mắt chứng kiến đất bạc màu, cây suy kiệt vì lạm dụng phân bón hóa học và thuốc trừ sâu. Nỗi trăn trở xuyên suốt sự nghiệp của bà là làm sao để nông dân canh tác bền vững, vừa đảm bảo năng suất, vừa gìn giữ được đất cho thế hệ sau. Hơn 12 năm tư vấn trồng trọt cho nông dân qua các kênh chuyên môn cho thấy một điều: giải pháp nông nghiệp bền vững chỉ có giá trị khi nó làm thay đổi thói quen sản xuất ngay trên ruộng của người dân.
Biến rác thành tài nguyên: mô hình tuần hoàn của “nhà khoa học nhà nông” Nguyễn Đăng Vương
Tự chủ nông nghiệp không chỉ nằm ở giống cây trồng, mà còn ở bài toán đầu vào – nơi chi phí cám, phân bón đang bào mòn lợi nhuận nông dân. Ở Vĩnh Linh, Quảng Trị, anh Nguyễn Đăng Vương đặt câu hỏi: nếu thứ người khác xem là rác trở thành nguyên liệu sản xuất thì sao? Sau chuyến đi Nhật năm 2017 để tìm hiểu mô hình phân bón hữu cơ, thức ăn vi sinh và chăn nuôi hữu cơ, năm 2019 anh bắt đầu xây dựng mô hình chăn nuôi hữu cơ trên hơn 4ha đất gia đình. Năm 2021, anh nghiên cứu thành công công thức ủ đạm cá kết hợp phụ phẩm nông nghiệp và chế phẩm vi sinh tạo thức ăn hỗn hợp vi sinh phục vụ chăn nuôi. Từ 2023 đến nay, HTX của anh sản xuất hơn 400 tấn thức ăn hỗn hợp vi sinh Tây Sơn và 50 tấn phân bón hữu cơ mỗi năm, giúp tiết kiệm khoảng 30% chi phí sản xuất và giảm tác động môi trường. Một vòng tuần hoàn hình thành: phế phụ phẩm thành thức ăn, vật nuôi tạo chất thải, chất thải xử lý thành phân bón quay lại phục vụ cây trồng. Đây là giải pháp nông nghiệp bền vững điển hình, được tôn vinh ở các cuộc thi sáng tạo kỹ thuật nhà nông với ý tưởng “Biến rác thải thành tài nguyên, biến phế phụ phẩm nông nghiệp thành thức ăn và phân bón hữu cơ vi sinh phục vụ sản xuất”.
Kết nối giống, công nghệ và nông dân: con đường đi tới tự chủ thực chất
Nhìn từ những nỗ lực làm chủ giống cây trồng đến các giải pháp nông nghiệp tuần hoàn, có thể thấy tự chủ nông nghiệp không chỉ là khẩu hiệu mà là chuỗi quyết định khoa học. Một bên, ngành giống đang bước vào giai đoạn mới với hàng chục giống cây trồng mới được công bố và lưu hành mỗi năm, trải từ lúa, lạc, khoai tây, sắn đến cây ăn quả, hoa và cây cảnh. Một bên, các nhà khoa học như TS. Nguyễn Thị Nhung kiên trì với sứ mệnh mang đến giải pháp nông nghiệp an toàn, bền vững, vẫn xuống tận vườn kiểm chứng kết quả ở tuổi nhiều người đã nghỉ ngơi. Cùng lúc, những nhà khoa học của nhà nông như anh Nguyễn Đăng Vương không tự hài lòng với thành tựu, tiếp tục phấn đấu để nhiều nông dân có việc làm, thu nhập tốt hơn, xứng đáng là nông dân thời kỳ đổi mới. Tự chủ sẽ chỉ thực chất khi giống tốt đi cùng quản lý sâu hại bền vững, khi phế phụ phẩm trở thành tài nguyên, và khi người nông dân là chủ thể trong mọi quyết định khoa học trên thửa ruộng của mình.
