Từ quyền được học sang nghĩa vụ phải hoàn thành chương trình
Giáo dục bắt buộc là yêu cầu pháp lý buộc người học trong độ tuổi quy định hoàn thành chương trình tiểu học hoặc trung học theo chương trình giáo dục do cơ quan có thẩm quyền ban hành. Từ ngày 1/11, trẻ từ 6 đến 14 tuổi chưa hoàn thành chương trình tiểu học thuộc diện phải đi học; thanh thiếu niên từ 11 đến 18 tuổi chưa hoàn thành trung học cũng thuộc diện bắt buộc. Đây là thay đổi đáng kể trong quy định giáo dục: văn bản mới thay thế quy định đã áp dụng hơn một thập kỷ và phân biệt rõ phổ cập giáo dục với giáo dục bắt buộc. Phổ cập nhấn mạnh việc mở rộng cơ hội học tập; giáo dục bắt buộc đặt ra yêu cầu hoàn thành chương trình như một nghĩa vụ đi học theo luật, không còn chỉ là mục tiêu được khuyến khích. Vì vậy, gia đình cần xem việc bảo đảm trẻ theo học và hoàn thành chương trình là trách nhiệm phải chủ động thực hiện.
Phụ huynh cần làm gì khi quy định có hiệu lực?
Điểm phụ huynh cần nhớ trước tiên là độ tuổi áp dụng không đồng nghĩa mọi trẻ từ 6 đến 14 tuổi đều bắt đầu lại từ đầu: yêu cầu nhắm đến những em chưa hoàn thành chương trình tiểu học. Cha mẹ hoặc người giám hộ có trách nhiệm bảo đảm điều kiện và cơ hội cần thiết để con hoàn thành việc học theo quy định. Trên thực tế, gia đình nên kiểm tra tình trạng học tập, trao đổi với trường về tiến độ và sớm báo cho nhà trường nếu trẻ gặp trở ngại về sức khỏe, việc đi lại hoặc hoàn cảnh gia đình. Đây là cách thiết thực để phát hiện nguy cơ gián đoạn, thay vì chờ đến khi trẻ nghỉ học kéo dài. Nghĩa vụ đi học không nên được hiểu như việc đổ toàn bộ trách nhiệm lên học sinh; người lớn cần đồng hành để việc đến trường và hoàn thành chương trình trở thành khả năng thực tế.
Nhà trường và chính quyền phải biến nghĩa vụ thành cơ hội
Một quy định chỉ có ý nghĩa khi trẻ có thể tiếp cận việc học. Vì thế, trách nhiệm phụ huynh phải đi cùng trách nhiệm của cơ sở giáo dục và chính quyền địa phương. Trường học cần theo dõi việc học, phối hợp với gia đình và nhận diện sớm những trường hợp có nguy cơ bỏ học; chính quyền cấp xã sẽ bố trí nhân sự chuyên trách giám sát việc thực hiện chính sách giáo dục bắt buộc. Dữ liệu quản lý giáo dục bắt buộc được số hóa và kết nối trực tiếp với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, nhằm giảm khai báo giấy tờ thủ công. Cách tổ chức này có thể giúp địa phương nhận biết trẻ chưa hoàn thành chương trình và phối hợp hỗ trợ kịp thời. Tuy nhiên, dữ liệu không thay thế được tiếp xúc với gia đình: cán bộ và nhà trường vẫn cần tìm hiểu nguyên nhân cụ thể, thay vì xem việc vắng học chỉ là một dòng thông tin cần xử lý.
Có lối học linh hoạt cho người quá tuổi hoặc chưa biết chữ
Quy định không đóng cánh cửa học tập với người đã quá tuổi đến trường thông thường nhưng chưa hoàn thành tiểu học hoặc trung học, cũng như người từ 15 đến 60 tuổi chưa biết chữ. Theo Nghị định 353, địa phương có thể tổ chức lớp qua hệ thống giáo dục thường xuyên với thời gian và địa điểm linh hoạt, phù hợp điều kiện làm việc của người học. Nhà nước cũng bố trí ngân sách để cung cấp tài liệu học tập, sách giáo khoa, vở và đồ dùng học tập cho người tham gia chương trình xóa mù chữ. Đây là phần quan trọng của chính sách: yêu cầu hoàn thành chương trình sẽ thiếu công bằng nếu không có con đường trở lại lớp cho người từng bỏ lỡ cơ hội học tập. Gia đình có người cần học bổ túc hoặc xóa mù chữ nên hỏi chính quyền địa phương về lớp học phù hợp, thay vì cho rằng đã quá tuổi thì không còn lựa chọn.
Kết luận: nghĩa vụ chỉ hiệu quả khi có người cùng bảo đảm
Giáo dục tiểu học bắt buộc làm rõ rằng trẻ trong độ tuổi quy định phải hoàn thành chương trình, nhưng không thể đạt mục tiêu bằng yêu cầu trên giấy. Phụ huynh cần theo sát việc học và tạo điều kiện cho con; nhà trường cần phối hợp, phát hiện trở ngại; chính quyền phải giám sát và mở lối học phù hợp cho người chưa hoàn thành chương trình. Khi quy định có hiệu lực, điều thiết thực nhất với mỗi gia đình là xác nhận trẻ đã hoàn thành bậc tiểu học hay chưa, rồi trao đổi sớm với nhà trường hoặc địa phương nếu cần hỗ trợ. Nghĩa vụ đi học chỉ trở thành cơ hội thật sự khi trách nhiệm được chia sẻ và không để hoàn cảnh khiến trẻ bị bỏ lại.
