An toàn số không còn là kỹ năng phụ cho học sinh
An toàn số học sinh là tập hợp các kiến thức và kỹ năng giúp các em nhận diện lừa đảo trực tuyến, chống bắt nạt trên mạng, hiểu Deepfake và AI, bảo vệ dữ liệu cá nhân, biết tìm kiếm hỗ trợ khi gặp rủi ro và xây dựng thói quen sử dụng công nghệ có trách nhiệm trong đời sống học tập lẫn giao tiếp xã hội. Điều đáng nói là Bộ GD-ĐT đã bắt đầu đối xử với an toàn số như một năng lực cốt lõi, chứ không phải hoạt động ngoại khóa cho có. Hơn 14.200 buổi tuyên truyền kỹ năng ứng xử trên không gian mạng đã được tổ chức cho khoảng 11,5 triệu học sinh, sinh viên – con số này cho thấy hệ thống giáo dục đang chuyển mình, dù tốc độ và chất lượng triển khai còn cần được giám sát chặt chẽ. Nếu trường học không trở thành tuyến đầu trong giáo dục số, mọi biện pháp kỹ thuật sẽ vẫn chỉ là lớp áo mỏng trước các thủ đoạn tấn công tinh vi.
Lừa đảo trực tuyến và Deepfake: Nguy cơ đã chạm tới từng lớp học
Khi internet gắn chặt với học tập và đời sống, học sinh vừa được mở rộng cơ hội, vừa đối mặt dày đặc rủi ro lừa đảo trực tuyến và thao túng bằng hình ảnh, video giả mạo. Những chiêu trò như tin nhắn trúng thưởng, lời mời “việc nhẹ lương cao”, giả danh cơ quan công quyền, người thân nhờ chuyển tiền hay yêu cầu cung cấp thông tin tài khoản ngân hàng đã trở thành tình huống quen mặt trong các buổi đối thoại với học sinh. Nguy cơ bắt nạt trực tuyến, lừa đảo, Deepfake và các hành vi lợi dụng công nghệ mới tiếp tục gia tăng, nghĩa là thế hệ trẻ đang bị tấn công ngay ở nơi chúng cảm thấy thân thuộc nhất: mạng xã hội và ứng dụng học tập. Học sinh chia sẻ rằng mạng xã hội giúp các em học tập, kết nối thuận tiện hơn, nhưng phải học cách nhận diện dấu hiệu bất thường để cẩn trọng hơn khi sử dụng. Không trang bị kỹ năng đồng nghĩa với việc đẩy các em vào trận địa số mà không có áo giáp.
Từ buổi tuyên truyền đến chiến lược 2026–2030: Giáo dục đang mở rộng mặt trận số
Điểm đáng chú ý là hệ thống giáo dục đã bắt đầu rời khỏi mô hình “một vài buổi nói chuyện” để xây dựng chiến lược dài hơi cho an toàn số học sinh. Gần 300 học sinh, phụ huynh và giáo viên tại nhiều trường THPT đã tham gia chương trình tuyên truyền phòng, chống lừa đảo trên không gian mạng do cơ quan giáo dục phối hợp với lực lượng an ninh mạng tổ chức. Đây không chỉ là hoạt động truyền thông, mà là bước tập dượt để cả nhà trường và ngành công an cùng làm quen với vai trò phòng vệ số. Quan trọng hơn, Sở Giáo dục và Đào tạo Lâm Đồng xây dựng kế hoạch triển khai chương trình “Bảo vệ và hỗ trợ trẻ em phát triển trên môi trường mạng giai đoạn 2026 - 2030” trong toàn ngành, đặt mục tiêu đến 2027 có ít nhất 60% cơ sở giáo dục phổ thông được hướng dẫn triển khai giải pháp bảo vệ trẻ em trên mạng, và đến 2030 phấn đấu đạt 100%. Nếu chương trình này được thực hiện nghiêm túc, đây sẽ là bước xoay trục thực sự của giáo dục phổ thông sang môi trường số an toàn, thay vì chỉ chạy theo sự cố.
Dạy cả thầy và cha mẹ: An toàn số là trách nhiệm chung
Một sai lầm phổ biến là coi an toàn số như “chuyện của tụi nhỏ trên mạng”, trong khi quyền lực số đối với học sinh lại nằm nhiều ở tay người lớn: giáo viên và phụ huynh. Chính vì vậy, các chương trình mới không dừng ở lớp học, mà mở rộng bồi dưỡng cho đội ngũ nhà giáo và cha mẹ. Giáo viên, cán bộ phụ trách được bồi dưỡng kỹ năng xử lý; phụ huynh được hướng dẫn đồng hành cùng con, giúp học sinh sử dụng internet an toàn, chủ động hơn. Song song, nhiều mô hình hỗ trợ người học như “Trường học hạnh phúc”, “Giáo viên chủ nhiệm - Người đồng hành”, “Diễn đàn học sinh - Nói điều em muốn”, “Phòng tham vấn học đường”, “Góc lắng nghe” đang tạo thêm không gian đối thoại, chia sẻ và hỗ trợ học sinh. Khi một em học sinh nói “Nếu gặp trường hợp đáng ngờ, em sẽ không tự xử lý mà nói ngay với cha mẹ hoặc thầy cô”, đó không chỉ là sự thay đổi nhận thức của trẻ, mà là thước đo cho mức độ tin cậy của hệ thống người lớn quanh em.
Giảm bạo lực, tăng năng lực số: Thước đo mới cho trường học an toàn
Số liệu bước đầu cho thấy các nỗ lực bảo vệ học sinh không vô nghĩa, nhưng vẫn chưa đủ sâu. Trong 6 tháng đầu năm 2026, số vụ bạo lực học đường giảm còn 294 vụ, giảm 76 vụ, tương đương 20,5% so với năm 2025; số học sinh liên quan giảm từ 1.101 xuống 835 em, giảm 24,2%; số học sinh nữ liên quan giảm 29,5%; số học sinh có nguy cơ liên quan giảm 27,9%. Tuy vậy, số học sinh bị tổn hại thể chất chỉ giảm 1,7%, tổn hại tinh thần giảm 6,3% – nghĩa là những vết thương vô hình vẫn bám rất lâu. Hơn 14.200 buổi tuyên truyền kỹ năng ứng xử trên không gian mạng và khoảng 1.500 phiên tòa giả định tại các trường THPT đã được triển khai, nhưng nếu các buổi đó dừng ở cảnh báo mà không đào sâu vào thực hành bảo vệ dữ liệu cá nhân và xử lý tình huống lừa đảo trực tuyến, hiệu quả sẽ chỉ dừng ở mức “biết là có nguy cơ”. Trong kỷ nguyên Deepfake và AI, trường học an toàn không thể chỉ được đo bằng camera giám sát hay giảm vụ việc, mà phải được đo bằng mức độ trưởng thành của công dân số trẻ: bình tĩnh trước thao túng, nhạy cảm với dữ liệu cá nhân, và sẵn sàng lên tiếng khi bị xâm hại trên mạng.
