Ngành gỗ tăng trưởng nhưng bị kìm hãm bởi thủ tục và thuế
Những trở ngại về thủ tục nhập khẩu gỗ, xác minh nguồn gốc gỗ nhập khẩu và cách áp dụng thuế VAT gỗ không thống nhất giữa các địa phương đang âm thầm kìm hãm tốc độ sản xuất, làm tăng chi phí và gây đình trệ vốn của ngành gỗ Việt Nam, dù kim ngạch xuất khẩu vẫn tăng đều. Từ ngày 1/1/2026, loạt quy định mới về thuế VAT có hiệu lực, gồm Luật Thuế VAT sửa đổi, Nghị định 181, Nghị định 39 và Thông tư 84/2025/TT-BNNMT. Về lý thuyết, đây là bước hoàn thiện khung pháp lý; nhưng trên thực tế, doanh nghiệp lại rơi vào vùng xám khi mỗi tỉnh, mỗi cơ quan hiểu và áp dụng khác nhau đối với gỗ sơ chế thông thường. Kết quả là một ngành hàng xuất khẩu chủ lực, đóng góp thặng dư thương mại lớn, đang phải gồng mình xử lý giấy tờ thay vì tập trung vào sản xuất và nâng giá trị sản phẩm.
Thuế VAT gỗ: chính sách một, cách hiểu nhiều
Điểm nghẽn lớn nhất hiện nay nằm ở thuế VAT gỗ: chính sách đã ban hành, nhưng cách hiểu và thực thi lại phân mảnh. Thông tư 84 liệt kê nhóm gỗ sơ chế thông thường gồm gỗ xẻ thô, gỗ bóc, dăm gỗ và mùn cưa. Tuy vậy, một số địa phương chỉ áp dụng diện không chịu thuế cho doanh nghiệp trực tiếp sở hữu rừng và tự sơ chế, trong khi doanh nghiệp thu mua từ hộ dân rồi sơ chế lại bị yêu cầu nộp VAT. Sự thiếu thống nhất khiến doanh nghiệp khó xác định nghĩa vụ thuế, lập hóa đơn và hoàn thiện hồ sơ giao dịch. Mặc dù đã có thông báo từ cơ quan quản lý, cách hiểu chưa thống nhất về “gỗ sơ chế thông thường” giữa hải quan, thuế và các địa phương tiếp tục làm doanh nghiệp lúng túng trong kê khai thuế và nhập khẩu nguyên liệu. Hệ quả là nguy cơ thuế chồng thuế, vốn bị giam trong các khoản hoàn thuế kéo dài nhiều tháng, thậm chí nhiều năm.
Nguồn gốc gỗ nhập khẩu và thủ tục hợp pháp hóa lãnh sự: chi phí ẩn làm chậm sản xuất
Ở khâu thủ tục nhập khẩu gỗ, yêu cầu chứng minh nguồn gốc gỗ nhập khẩu từ rừng trồng đang trở thành rào cản vận hành hơn là công cụ quản lý. Chủ tịch một hiệp hội ngành gỗ cho biết đây là vấn đề nổi cộm nhất khi doanh nghiệp phải chứng minh gỗ nhập khẩu có nguồn gốc từ rừng trồng để xác định chính sách thuế áp dụng. Doanh nghiệp có thể cung cấp giấy chứng nhận xuất xứ, kiểm dịch thực vật và các tài liệu liên quan, nhưng vẫn có trường hợp hồ sơ chưa được chấp nhận hoặc phải bổ sung giải trình. Nghiêm trọng hơn, yêu cầu hợp pháp hóa lãnh sự hồ sơ chứng minh nguồn gốc gỗ nhập khẩu khiến doanh nghiệp mất cả tháng chờ đợi, phát sinh chi phí lưu container, lưu bãi và làm chậm tiến độ sản xuất. Việc tìm đúng đầu mối để xác nhận hồ sơ tại những thị trường như Costa Rica hay Panama rồi thực hiện hợp pháp hóa lãnh sự mất rất nhiều thời gian. Quá trình xác minh kéo dài khiến nguyên liệu chậm đưa vào sản xuất, chi phí lưu hàng tăng lên.
Phân loại gỗ, hồ sơ thuế và những nút thắt vận hành
Không chỉ thuế VAT gỗ và nguồn gốc gỗ nhập khẩu, cách phân loại gỗ sơ chế và xử lý hồ sơ thuế cũng tạo ra nút thắt vận hành. Cách hiểu chưa thống nhất về “gỗ sơ chế thông thường” giữa các đơn vị liên quan như hải quan, thuế và địa phương khiến doanh nghiệp khó xác định cách kê khai thuế và nhập khẩu nguyên liệu. Những trường hợp gỗ đã cưa, xẻ, sấy, ngâm tẩm hoặc bảo quản nhưng chưa bào trơn mới có hướng dẫn rõ hơn, còn nhiều dạng sản phẩm khác vẫn nằm trong vùng mơ hồ. Một vấn đề khác phát sinh khi doanh nghiệp đã nộp VAT tại khâu nhập khẩu, nhưng sau đó gặp khó khăn khi đề nghị khấu trừ hoặc hoàn thuế. Vướng mắc lớn nằm ở thủ tục hoàn thuế: có doanh nghiệp bị tồn đọng hàng chục tỷ đồng tiền VAT trong nhiều tháng, thậm chí nhiều năm do quá trình xác minh nguồn gốc nguyên liệu kéo dài. Khi vốn lưu động bị giam trong các khoản thuế chưa được hoàn, doanh nghiệp buộc phải thu hẹp thu mua nguyên liệu, giảm nhịp sản xuất và chịu áp lực tài chính ngày càng nặng.
Doanh nghiệp cần chủ động và Nhà nước phải dứt khoát
Nhìn vào chuỗi vướng mắc từ thuế VAT gỗ, thủ tục nhập khẩu gỗ đến xác minh nguồn gốc gỗ nhập khẩu, có thể thấy vấn đề không nằm ở việc siết quản lý, mà ở chỗ thiếu sự dứt khoát và thống nhất trong hướng dẫn. Một lãnh đạo doanh nghiệp nhận định, sự thiếu thống nhất giữa các văn bản pháp luật và cơ quan thực thi khiến doanh nghiệp rơi vào cảnh “tiến thoái lưỡng nan”. Để xử lý, các hiệp hội đã kiến nghị Bộ Tài chính ban hành hướng dẫn thống nhất về thuế VAT đối với gỗ sơ chế thông thường, bảo đảm các địa phương áp dụng đồng bộ. Từ các nhóm vướng mắc, một hiệp hội ngành gỗ cũng đề nghị cơ quan quản lý sớm làm rõ hồ sơ chứng minh gỗ rừng trồng nhập khẩu, tiêu chí phân loại gỗ sơ chế thông thường và phương án xử lý các khoản VAT đã nộp nhưng đang chờ giải quyết. Đồng thời, có kiến nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường quy định cụ thể bộ chứng từ cần thiết, thẩm quyền xác nhận và phương thức kiểm tra nguồn gốc gỗ nhập khẩu. Doanh nghiệp không thể ngồi chờ: họ cần chủ động tham gia góp ý chính sách, chuẩn hóa quy trình nội bộ, lưu trữ chứng từ đầy đủ và liên kết với hiệp hội để tiếng nói được lắng nghe. Nếu Nhà nước không sớm thống nhất, ngành gỗ sẽ tiếp tục tăng trưởng trong trạng thái bị kìm hãm, đánh mất lợi thế cạnh tranh vào tay những thị trường có môi trường thủ tục và thuế rõ ràng hơn.
