Ngành xuất khẩu gỗ Việt Nam bị kìm chân ngay từ khâu thông quan
Thủ tục nhập khẩu gỗ là toàn bộ quy trình pháp lý, kiểm tra và xác minh liên quan đến nguồn gốc, phân loại và nghĩa vụ thuế đối với gỗ nguyên liệu nhập khẩu, quyết định tốc độ thông quan, chi phí logistics gỗ và khả năng đáp ứng đơn hàng của doanh nghiệp xuất khẩu gỗ Việt Nam. Vấn đề là quy trình này đang vận hành như một cái phanh tay kéo ngược tham vọng tăng trưởng. Ngành gỗ và sản phẩm gỗ đã vươn lên nhóm mặt hàng xuất khẩu chủ lực, đóng góp gần 14 tỷ USD vào thặng dư thương mại của nền kinh tế, tương đương khoảng 2/3 tổng xuất siêu. Nhưng thay vì được ưu tiên tháo gỡ nút thắt, doanh nghiệp lại phải dành năng lực quản trị để chạy theo hồ sơ, giải trình và chờ đợi. Khi nguyên liệu bị ách tắc tại cảng, mọi kế hoạch sản xuất, giao hàng cuối năm và chiến lược giữ khách hàng đều bị đặt vào thế rủi ro.
Nguồn gốc gỗ rừng trồng và gỗ sơ chế: một tháng chờ đợi cho sự thiếu rõ ràng
Điểm nghẽn lớn nhất hiện nay nằm ở yêu cầu chứng minh nguồn gốc gỗ rừng trồng và cách phân loại gỗ sơ chế thông thường. Doanh nghiệp có thể xuất trình giấy chứng nhận xuất xứ, kiểm dịch thực vật, chứng chỉ quản lý rừng bền vững, thậm chí chứng nhận FSC, nhưng vẫn bị yêu cầu bổ sung, hợp pháp hóa lãnh sự hồ sơ. Có lô hàng gỗ tròn teak FSC với 17 container bị lưu tại cảng gần một tháng, chỉ vì chưa thống nhất được bộ chứng từ được chấp nhận. Đây không phải lỗi tuân thủ của doanh nghiệp, mà là hệ quả của việc thiếu định nghĩa rõ ràng về "gỗ sơ chế thông thường" giữa các cơ quan liên quan. Khi mỗi địa phương hiểu và áp dụng khác nhau, doanh nghiệp bị đẩy vào thế tiến thoái lưỡng nan: nộp thuế thì có nguy cơ nộp sai, không nộp thì lo vi phạm pháp luật.
Chi phí lưu container, lưu bãi: vốn chết vì thủ tục sống
Mỗi ngày chậm thông quan là mỗi ngày chi phí logistics gỗ âm thầm phình ra. Khi hồ sơ phải hợp pháp hóa lãnh sự, doanh nghiệp có trường hợp phải chờ ít nhất một tháng, trong khi chi phí lưu bãi phát sinh có thể vượt cả giá trị nguyên liệu trong container. Một doanh nghiệp báo cáo ba lô hàng với 17 container gỗ tròn teak FSC bị lưu tại cảng gần một tháng, kéo theo chi phí lưu container lên hơn 500 triệu đồng. Toàn bộ khoản này không ai chia sẻ, doanh nghiệp phải tự gánh chịu. Vốn lưu động bị chôn tại cảng, nhà máy thiếu nguyên liệu, kế hoạch sản xuất bị đảo lộn. Nguy hiểm hơn, chi phí phát sinh không được tính vào giá trị gia tăng thực chất của sản phẩm, mà chỉ là "tiền phạt" cho sự thiếu nhất quán của chính sách. Nếu tình trạng này kéo dài, lợi nhuận của doanh nghiệp gỗ sẽ bị bào mòn trước khi kịp bước vào cuộc cạnh tranh trên thị trường quốc tế.
Cước vận tải biển tăng 30% và sức ép mùa giao hàng cuối năm
Khi thủ tục nhập khẩu gỗ chưa được tháo gỡ thì cước vận tải biển lại tăng mạnh, tạo cú đúp chi phí lên doanh nghiệp. So với tháng 7, cước vận tải biển trên một số tuyến đã tăng khoảng 30%, trong bối cảnh nhu cầu vận chuyển cho mùa mua sắm và giao hàng cuối năm gia tăng. Đặc thù sản phẩm gỗ có kích thước lớn, chiếm nhiều diện tích container nên biến động cước vận tải tác động đáng kể đến chi phí giao hàng. Theo lãnh đạo một doanh nghiệp gỗ, chi phí cước tàu biển trong những tháng cuối năm đang "khá căng thẳng", khi hàng loạt khoản chi phí cùng gia tăng. Cước tăng, chuyến tàu hạn chế, hãng tàu ưu tiên hàng nhẹ, xuất khẩu gỗ Việt Nam đối diện nguy cơ giảm sức cạnh tranh trong mùa giao hàng cuối năm. Nếu không giữ được giá và tiến độ, khách hàng quốc tế sẽ chuyển đơn sang những nhà cung cấp khác có chi phí logistics ổn định hơn.
Muốn giữ lợi thế xuất khẩu gỗ, phải sửa từ chính sách và thực thi
Nhìn vào những vướng mắc hiện nay, vấn đề không nằm ở năng lực sản xuất mà ở sự thiếu đồng bộ của chính sách và cách thực thi. Ngành gỗ đã chứng minh vai trò trụ cột trong xuất khẩu, nhưng lại bị kìm hãm bởi những khái niệm chưa được định nghĩa rõ ràng và quy trình xác minh chưa phù hợp với thực tế chuỗi cung ứng quốc tế. Từ các nhóm vướng mắc được tổng hợp, HAWA kiến nghị cơ quan quản lý sớm làm rõ hồ sơ chứng minh gỗ rừng trồng nhập khẩu, tiêu chí phân loại gỗ sơ chế thông thường và phương án xử lý các khoản VAT đã nộp nhưng đang chờ giải quyết. Về phía hiệp hội, HAWA sẽ phối hợp với các tổ chức liên quan hệ thống hóa vấn đề thành các nhóm kiến nghị gửi cơ quan quản lý. Nhưng nếu chỉ dừng ở kiến nghị, sức cạnh tranh của xuất khẩu gỗ Việt Nam sẽ tiếp tục bị bào mòn. Cần một cam kết chính sách rõ ràng: thủ tục phải minh bạch, thống nhất và đi trước, thay vì chạy sau thực tế sản xuất và thị trường.
