Nút thắt kép đang kìm hãm tham vọng xuất khẩu nội thất gỗ
Xuất khẩu nội thất gỗ là hoạt động sản xuất – thương mại sử dụng gỗ nhập khẩu làm nguyên liệu, chế biến thành sản phẩm nội thất hoàn thiện rồi đưa ra thị trường quốc tế, trong đó hiệu quả kinh doanh phụ thuộc trực tiếp vào thủ tục hải quan gỗ, chi phí logistics và khả năng giao hàng đúng tiến độ. Ngày nay, tham vọng mở rộng xuất khẩu nội thất gỗ của doanh nghiệp Việt đang bị kìm hãm bởi một nút thắt kép: thủ tục hợp pháp hóa lãnh sự hồ sơ nguồn gốc gỗ nhập khẩu kéo dài hàng tuần, trong khi cước vận tải biển trên nhiều tuyến tăng khoảng 30% và hãng tàu lại ưu tiên hàng nhẹ. Khi cả hai lực cản này cùng xuất hiện, lợi thế giá và độ tin cậy về tiến độ của doanh nghiệp gỗ Việt bị bào mòn nhanh hơn nhiều so với tốc độ tăng đơn hàng.
Thủ tục hợp pháp hóa lãnh sự: từ công cụ kiểm soát thành rào cản sản xuất
Về nguyên tắc, kiểm soát nguồn gốc gỗ nhập khẩu là yêu cầu chính đáng để bảo đảm tính hợp pháp và bền vững của chuỗi cung ứng. Nhưng cách thực thi hiện nay đang biến thủ tục hải quan gỗ thành rào cản sản xuất hơn là công cụ quản lý. Dù doanh nghiệp đã có giấy phép xuất khẩu, chứng nhận xuất xứ, kiểm dịch thực vật, chứng chỉ quản lý rừng bền vững và thậm chí cả chứng nhận FSC, hồ sơ vẫn bị yêu cầu bổ sung và hợp pháp hóa lãnh sự. Có trường hợp phải chờ ít nhất một tháng để hoàn tất xác nhận, trong thời gian đó chi phí lưu container, chi phí lưu bãi tăng liên tục và có thể vượt cả giá trị nguyên liệu trong container. Đây không còn là chi phí kiểm soát, mà là chi phí lãng phí do quy trình thiếu rõ ràng.
Đáng lo hơn, doanh nghiệp không biết chính xác bộ chứng từ nào được chấp nhận, dẫn đến tình trạng bổ sung hồ sơ nhiều lần, vừa tốn thời gian vừa làm gián đoạn kế hoạch sản xuất. Nguyên liệu nằm chờ ngoài cảng đồng nghĩa với dây chuyền trong nhà máy hoạt động chập chờn, công nhân phải điều chỉnh ca làm, đơn hàng xuất khẩu nội thất gỗ bị lùi lịch giao. Khi chi phí lưu container và chi phí lưu bãi không được chia sẻ mà doanh nghiệp phải tự gánh, vốn lưu động bị “giam” trong hàng tồn, làm suy yếu khả năng cạnh tranh về giá lẫn năng lực đáp ứng đơn hàng lớn.
Cước vận tải biển tăng 30%: hàng nặng như nội thất gỗ bị ‘chê’
Nếu thủ tục trong nước làm chậm đầu vào, thì cước vận tải biển và năng lực hãng tàu lại bóp nghẹt đầu ra của doanh nghiệp xuất khẩu nội thất gỗ. Trên nhiều tuyến, cước vận tải biển đã tăng khoảng 30% so với vài tháng trước, trong bối cảnh nhu cầu vận chuyển mùa mua sắm cuối năm gia tăng. Nhân viên hãng tàu thông báo số chuyến trong tháng hạn chế và ưu tiên nhận hàng nhẹ để dễ bố trí, khiến các mặt hàng có khối lượng lớn như gạo và sản phẩm gỗ gặp thêm bất lợi. Với đặc thù sản phẩm gỗ có kích thước lớn, chiếm nhiều diện tích container, biến động cước vận tải tác động đáng kể đến chi phí giao hàng và biên lợi nhuận của doanh nghiệp.
Ngay cả khi doanh nghiệp chọn bán FOB để người mua tự thuê tàu, áp lực cạnh tranh vẫn không biến mất. Khi chi phí vận chuyển tăng, khách hàng nhập khẩu có xu hướng chuyển sang nguồn cung gần thị trường tiêu thụ hơn hoặc những nơi được hưởng ưu đãi thuế quan. Điều này làm giảm sức hấp dẫn của hàng gỗ Việt, vốn đã phải cộng thêm chi phí phát sinh từ chi phí lưu container và chi phí lưu bãi do vướng thủ tục trong nước. Nói thẳng, nếu cước vận tải biển tiếp tục leo thang và hãng tàu tiếp tục “chê” hàng nặng, xuất khẩu nội thất gỗ sẽ mất dần lợi thế giá – yếu tố sống còn trong phân khúc cạnh tranh cao.
Hiệu ứng dây chuyền: từ cảng biển đến nhà máy và thị trường quốc tế
Khi thủ tục hợp pháp hóa lãnh sự kéo dài và cước vận tải biển tăng cùng lúc, ngành chế biến gỗ xuất khẩu phải đối mặt với một hiệu ứng dây chuyền tiêu cực. Quá trình xác minh nguồn gốc gỗ nhập khẩu kéo dài khiến nguyên liệu chậm đưa vào sản xuất, chi phí lưu hàng tăng lên. Song song, doanh nghiệp lại phải tính toán kỹ chi phí vận chuyển để vừa bảo đảm tiến độ giao hàng, vừa hạn chế ảnh hưởng đến lợi nhuận. Kết quả là tiến độ sản xuất – giao hàng bị kéo giãn, khả năng nhận thêm đơn mới giảm, trong khi đối tác nhập khẩu có nhiều lựa chọn khác trên thị trường quốc tế. Đây là cách mà logistics ma sát cao trực tiếp làm suy yếu sức cạnh tranh của doanh nghiệp gỗ Việt, không phải trên lý thuyết mà ngay trong từng hợp đồng cụ thể.
Ở tầm ngành hàng, áp lực này còn đe dọa mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu hai con số. Trong tám tháng đầu năm, kim ngạch chế biến và xuất khẩu gỗ đã đạt 13,2 tỉ USD, cho thấy nhu cầu thị trường quốc tế vẫn lớn. Nhưng nếu vốn lưu động tiếp tục bị đình trệ trong hàng chờ thông quan, chi phí lưu container và chi phí lưu bãi tiếp tục phình to, còn cước vận tải biển duy trì ở mức cao, doanh nghiệp sẽ buộc phải thu hẹp kế hoạch sản xuất hoặc chọn đơn hàng ít rủi ro hơn. Nói cách khác, tham vọng mở rộng xuất khẩu nội thất gỗ có thể bị thay thế bằng tâm lý phòng thủ, chỉ cố giữ đơn hàng hiện tại thay vì tìm kiếm thị trường mới.
Cần thay đổi cách quản lý để không đánh mất lợi thế ngành gỗ
Điều doanh nghiệp gỗ kiến nghị không phải là nới lỏng kiểm soát nguồn gốc gỗ, mà là thay đổi cách chứng minh cho phù hợp với thực tế chuỗi cung ứng quốc tế. Thông tin về vùng trồng, chủ rừng, đơn vị thu mua và khâu vận chuyển có thể thể hiện qua nhiều loại chứng từ khác nhau; nếu không có hướng dẫn thống nhất về giấy tờ được chấp nhận và phương thức xác minh, doanh nghiệp khó chủ động hoàn thiện hồ sơ ngay từ đầu. Đề xuất hợp lý là không coi hợp pháp hóa lãnh sự là điều kiện bắt buộc chung, mà quy định rõ bộ chứng từ, thẩm quyền xác nhận và các phương thức kiểm tra thay thế. Đây là bước tối thiểu để giảm chi phí lưu container, chi phí lưu bãi và giải phóng vốn lưu động cho sản xuất.
Ở chiều quốc tế, doanh nghiệp cần chủ động đàm phán điều kiện giao hàng, đa dạng hóa tuyến và đối tác vận tải để giảm phụ thuộc vào một số hãng tàu đang ưu tiên hàng nhẹ. Nhưng nỗ lực riêng lẻ của doanh nghiệp sẽ khó đủ nếu chính sách trong nước vẫn duy trì các nút thắt hiện tại. Nếu muốn giữ và nâng sức cạnh tranh của xuất khẩu nội thất gỗ, cơ quan quản lý cần nhìn nhận logistics như một phần của năng lực cạnh tranh quốc gia: mỗi ngày chậm thông quan, mỗi container nằm chờ ngoài cảng là một cơ hội thị trường bị mất vào tay đối thủ. Kết luận rõ ràng là, không thể kỳ vọng tăng trưởng xuất khẩu bền vững nếu thủ tục hải quan gỗ và cước vận tải biển tiếp tục bào mòn lợi thế của doanh nghiệp ngay từ khâu sản xuất.
