Năng lực mới, vị thế hợp tác mới
Quan hệ kinh tế Việt Nam – Nhật Bản là khuôn khổ hợp tác song phương đang dịch chuyển từ hỗ trợ phát triển chủ yếu một chiều sang cùng đầu tư, xây dựng và vận hành hoạt động kinh doanh, dựa trên năng lực ngày càng tăng của cả hai bên. Đây không phải lời phủ nhận vai trò của hỗ trợ trước đây, mà là dấu hiệu cho thấy quan hệ Việt Nhật có thể bước sang một cấp độ trưởng thành hơn. Giáo sư Kenichi Ohno, Giáo sư danh dự Viện Nghiên cứu Chính sách Quốc gia Nhật Bản, nhận định những tiến bộ về thu nhập và trình độ công nghệ của Việt Nam đang tạo điều kiện cho giai đoạn mới. Việt Nam không còn chỉ là nơi tiếp nhận vốn, tri thức và công nghệ; doanh nghiệp trong nước có thể tham gia sâu hơn vào việc tạo ra giá trị và chia sẻ trách nhiệm. Muốn biến đổi này thành hiện thực, hai nước cần xác lập rõ nguyên tắc tương hỗ, thay vì mặc định rằng một bên hỗ trợ còn bên kia tiếp nhận.
Tín hiệu chính trị đã xuất hiện trong năm 2026. Ngày 13/4, Thủ tướng Nhật Bản Takaichi Sanae và Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm điện đàm, nhất trí tiếp tục làm sâu sắc quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện; ngày 2/5, trong chuyến thăm Việt Nam của bà Takaichi, hai bên hội đàm tại Hà Nội và thảo luận các lĩnh vực hợp tác thế hệ mới. Đây là cơ sở để đặt tham vọng cao hơn, nhưng tuyên bố ngoại giao sẽ chỉ có ý nghĩa khi được nối tiếp bằng dự án cụ thể và cơ chế khiến doanh nghiệp hai nước cùng đóng góp.

Công nghệ là phép thử của bước chuyển
Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đang làm thay đổi cả nội dung lẫn tiêu chuẩn của hợp tác kinh tế. Quan hệ trước đây tập trung nhiều vào thương mại, đầu tư và sản xuất truyền thống; nay phạm vi đã mở sang năng lượng, khoáng sản thiết yếu, trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, công nghệ vũ trụ và công nghệ xanh. Đây là cơ hội để Nhật Bản mở rộng chuỗi cung ứng cùng một đối tác có năng lực đang lên, còn Việt Nam có thể tiếp cận tri thức và thị trường cho các ngành có giá trị gia tăng cao. Nhưng chuyển giao công nghệ không đồng nghĩa với làm chủ công nghệ. Giáo sư Ohno nhấn mạnh Việt Nam cần nhanh chóng làm chủ công nghệ tiếp nhận, xây dựng năng lực kỹ thuật trong nước và giảm dần phụ thuộc vào chuyên gia bên ngoài. Nếu thiếu đội ngũ kỹ sư, năng lực nghiên cứu và doanh nghiệp nội địa đủ sức tham gia, hợp tác công nghệ vẫn có thể dừng ở lắp ráp hoặc cung ứng đơn giản.
Cơ hội vì thế không nằm ở danh sách lĩnh vực mới, mà ở việc cùng tạo ra sản phẩm, quy trình và năng lực sản xuất có thể đứng vững lâu dài. Việt Nam cần biến công nghệ Việt Nam từ năng lực tiếp nhận thành năng lực cải tiến, thiết kế và vận hành; phía Nhật Bản cần xem doanh nghiệp Việt là đối tác cùng phát triển, thay vì chỉ là nhà cung cấp chi phí thấp. Các dự án năng lượng mới, bán dẫn và vật liệu mới được nêu như những hướng có thể cùng đầu tư, vận hành. Muốn vậy, hợp tác phải gắn với đào tạo nhân lực và chuyển giao tri thức có mục tiêu, đồng thời tạo không gian để doanh nghiệp Việt tham gia vào khâu có giá trị cao hơn.

Từ cơ hội đến quan hệ đối tác thực chất
Một đối tác kinh tế bình đẳng không hình thành chỉ nhờ thiện chí. Giáo sư Ohno cho rằng hai chính phủ cần trao đổi, thống nhất chính sách công nghiệp, tạo diễn đàn chia sẻ thông tin và kết nối doanh nghiệp, tháo gỡ quy định cản trở kinh doanh, đồng thời hỗ trợ tài chính cho các dự án ưu tiên. Việt Nam cũng cần nâng chất lượng hoạch định chính sách để những mục tiêu phát triển dựa trên khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo chuyển thành kết quả thực tế. Với hạ tầng, lựa chọn dự án nên dựa trên thế mạnh cụ thể của Nhật Bản và nhu cầu phát triển của Việt Nam, chứ không chỉ dựa vào quy mô hay tính biểu tượng. Một số dự án trọng điểm mới, có kết quả rõ ràng và ý nghĩa với cả hai nước, sẽ là thước đo đáng tin hơn cho cam kết hợp tác lâu dài.
Quan hệ đối tác sâu hơn còn phải được nhìn từ đời sống con người. Đến cuối năm 2025, có 681.100 người Việt Nam cư trú tại Nhật Bản, đứng thứ hai trong các cộng đồng người nước ngoài tại nước này. Con số ấy cho thấy kết nối song phương không chỉ nằm trong phòng họp hay nhà máy. Việt Nam cần hoàn thiện cơ chế đưa lao động ra nước ngoài, bảo vệ họ trước thông tin sai lệch và các khoản thu bất hợp lý; Nhật Bản cần bảo đảm điều kiện hòa nhập và ngăn xu hướng bài xích người nước ngoài. Hợp tác bình đẳng vì thế phải thể hiện cả trong cách doanh nghiệp chia sẻ giá trị lẫn cách xã hội đối xử với người lao động. Khi chính sách, công nghệ và con người cùng được đặt đúng vị trí, quan hệ Việt Nhật mới có thể chuyển từ hỗ trợ sang đồng kiến tạo. Đó là hướng đi đáng theo đuổi, nhưng phải được chứng minh bằng kết quả cùng có lợi.







