TP.HCM bước ngoặt sang siêu đô thị đa cực: lựa chọn chiến lược cho 100 năm
Siêu đô thị đa cực là mô hình tổ chức không gian đô thị trong đó nhiều trung tâm tăng trưởng chiến lược cùng tồn tại, được kết nối bằng mạng lưới hạ tầng đồng bộ để phân bổ lại dân cư, việc làm, dịch vụ và công nghiệp, thay cho kiểu một lõi trung tâm duy nhất bị quá tải và phát triển lan tỏa thiếu kiểm soát.
Việc TP.HCM quyết định chuyển từ đô thị đơn cực sang đa trung tâm với 5 cực tăng trưởng chiến lược không phải một điều chỉnh kỹ thuật mà là lựa chọn mang tính thế hệ. Ngày 11/9, UBND TP.HCM tổ chức hội nghị tham vấn ý kiến các hiệp hội nghề nghiệp, nhà đầu tư chiến lược và chuyên gia để phục vụ lập Quy hoạch tổng thể, do Phó chủ tịch UBND TP.HCM Hoàng Nguyên Dinh chủ trì. Bản quy hoạch này không chỉ nhằm gỡ “nút thắt” hạ tầng hiện hữu mà còn tái cấu trúc toàn bộ không gian phát triển theo mô hình đa cực, tạo dư địa cho 100 năm tới. Theo lãnh đạo thành phố, quy hoạch tổng thể với tầm nhìn 100 năm là “nền tảng định hướng” để phát triển không gian đô thị, hạ tầng kỹ thuật – xã hội, vừa đảm bảo chất lượng sống người dân vừa nâng năng lực cạnh tranh quốc tế.
Năm trung tâm tăng trưởng chiến lược: tái lập bản đồ kinh tế vùng đô thị TP.HCM
Cốt lõi của siêu đô thị đa cực là 5 trung tâm tăng trưởng chiến lược đóng vai trò “động cơ” mới cho toàn vùng. Dự thảo quy hoạch đề xuất: cực lõi trung tâm quốc tế; cực đổi mới sáng tạo phía Đông (Thủ Đức – Dĩ An – Thuận An – Thủ Dầu Một); cực đô thị – y tế – giáo dục phía Tây (Vĩnh Lộc – Bình Lợi – Bình Chánh); cực công nghiệp – logistics phía Bắc (Bình Dương, Bến Cát, Bàu Bàng); và cực cảng biển – thương mại tự do phía Nam gắn với năng lượng từ Châu Đức, Phú Mỹ, Cái Mép đến Vũng Tàu và Cần Giờ. Đây là bước chuyển rõ ràng từ “một trung tâm mọi thứ” sang mạng lưới các cực động lực chuyên môn hóa, có tính cộng hưởng.
Cực lõi trung tâm quốc tế tiếp tục giữ vai trò “đầu não” tài chính – quản trị và dịch vụ giá trị gia tăng cao, điều phối toàn vùng. Phía Đông được định vị thành “thung lũng đổi mới sáng tạo” với nền tảng khoa học công nghệ, giáo dục và kinh tế số, kết nối trực tiếp với sân bay Long Thành. Phía Tây tập trung đô thị gắn với y tế – giáo dục chất lượng cao; phía Bắc là công nghiệp – logistics; còn phía Nam là cảng biển, thương mại tự do và kinh tế biển. Nói cách khác, năm cực này không chỉ tạo lại bản đồ kinh tế TP.HCM, mà còn định hình lại vai trò của từng khu vực trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Nếu triển khai đúng, đây sẽ là mạng lưới trung tâm tăng trưởng chiến lược giúp thành phố thoát khỏi vòng xoáy quá tải lõi trung tâm hiện nay.
Quy hoạch TP.HCM 100 năm: tái tổ chức không gian vùng và hạ tầng đô thị mới
Điểm táo bạo của quy hoạch TP.HCM 100 năm là nhìn thành phố không còn như một đơn vị hành chính khép kín, mà như một siêu đô thị gắn kết chặt với Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu. Quy hoạch phải giải quyết đồng thời các điểm nghẽn hạ tầng, tái cấu trúc không gian sau hợp nhất với hai địa phương này và chuẩn bị cho quy mô dân số dự báo 20–25 triệu người trong tương lai. Đề xuất tổ chức thành 10 vùng quản trị phát triển nhằm phân bổ lại dân cư, việc làm, công nghiệp, dịch vụ và đầu tư hạ tầng, hạn chế đô thị hóa lan tỏa thiếu kiểm soát. Đây là bước rời khỏi tư duy “quận – huyện” sang “vùng chức năng”, phù hợp với cấu trúc của một siêu đô thị đa cực.
Về hạ tầng đô thị mới, dự thảo định hướng mô hình giao thông đa tầng, lấy metro, đường sắt vùng, BRT, xe buýt điện và đường thủy đô thị làm khung xương. Quy hoạch đề xuất hoàn thiện 5 hành lang vành đai, 5 hành lang hướng tâm và một hành lang ven biển; đồng thời nghiên cứu Vành đai 4.5, Vành đai 5, nâng cấp Quốc lộ 51C thành cao tốc, kéo dài cao tốc Biên Hòa – Vũng Tàu và cầu hoặc hầm kết nối Cái Mép – Thị Vải với Cần Giờ. Theo một ý kiến được nêu tại hội nghị, “quy hoạch tổng thể phải bảo đảm mục tiêu tăng trưởng kinh tế 2 con số và phù hợp với mô hình chính quyền đô thị 2 cấp”. Hạ tầng đi trước, đúng nghĩa, mới có thể dẫn dắt không gian đô thị và mạng lưới TOD liên đô thị 14 triệu dân.
Từ chất lượng sống đến phát triển không gian bền vững: người dân được gì?
Quy hoạch này không chỉ nói về tuyến metro hay các cực tăng trưởng trừu tượng, mà gắn trực tiếp với đời sống hàng ngày. Phó chủ tịch UBND TP.HCM khẳng định quy hoạch tổng thể nhằm thiết lập hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội trong nhiều thập kỷ, với mục tiêu bảo đảm chất lượng sống của người dân và nâng cao năng lực cạnh tranh của thành phố. Một chỉ tiêu cụ thể: giai đoạn 2026–2030, dự thảo đặt mục tiêu bổ sung khoảng 199.400 căn nhà ở xã hội, ưu tiên gần các khu vực việc làm lớn như Thủ Đức – Dĩ An – Thuận An; Thủ Dầu Một – Bến Cát – Tân Uyên – Bàu Bàng; Nhà Bè – Hiệp Phước và Phú Mỹ – Cái Mép – Thị Vải – Long Sơn. Nếu đạt được, đây sẽ là bước giảm áp lực nhà trọ ngoại vi và rút ngắn quãng đường đi làm của hàng trăm nghìn lao động.
Trụ cột khác là phát triển không gian bền vững: quy hoạch đề xuất chuyển từ tư duy “thoát nước nhanh, chống ngập thụ động” sang quản lý rủi ro tổng hợp, kết hợp trữ nước, tiêu thoát, phục hồi sinh thái và thích ứng biến đổi khí hậu. Không gian xanh, mặt nước trở thành phần quan trọng trong cấu trúc đô thị; hệ thống sông ngòi, rừng Cần Giờ được xem là khung cấu trúc tự nhiên với hành lang thoát lũ và vùng trữ nước được kiểm soát chặt, kể cả hoạt động lấn biển và phát triển đô thị ven biển. Các chuyên gia đề nghị phải có bản đánh giá rủi ro về biến đổi khí hậu, sụt lún, di sản văn hóa và biến động kinh tế thế giới để bảo đảm hạnh phúc người dân trong tầm nhìn 100 năm.
Thể chế, quản trị và tầm nhìn động: điều kiện để siêu đô thị đa cực không dừng trên giấy
Một siêu đô thị đa cực không thể thành hình nếu quy hoạch bị trói buộc bởi thủ tục cứng nhắc. Các chuyên gia cảnh báo: với tầm nhìn 100 năm, không thể “đóng đinh” tương lai; quy hoạch phải dựa trên quan điểm động, rất mở để thích ứng với công nghệ AI, biến động chuỗi cung ứng và dịch chuyển tuyến hải hành quốc tế. Đề xuất quan trọng là tận dụng Luật Phát triển đô thị, ưu tiên thể chế đi trước, phân cấp mạnh cho chính quyền thành phố để hành động chủ động và rút ngắn thủ tục triển khai dự án. Cùng lúc, thành phố phải định vị mình như đô thị chức năng toàn cầu, tổ hợp lợi thế ba trục: công nghệ cao, cảng biển – logistics và tài chính – dịch vụ, nhằm đón cơ hội từ xu thế kinh tế mới.
Quy hoạch tổng thể được nhiều chuyên gia gọi là “bản quy hoạch hành động vì hạnh phúc người dân”, với yêu cầu có chỉ tiêu phát triển cụ thể trong 20–30 năm tới, giai đoạn sau điều chỉnh linh hoạt theo biến động trong nước và quốc tế, và ưu tiên triển khai ngay các nhiệm vụ trọng tâm. Quy hoạch tầm nhìn 50–100 năm cũng phải tổ chức không gian cho các động lực mới như kinh tế số, AI, tài chính quốc tế, công nghiệp sáng tạo, kinh tế tuần hoàn, kinh tế carbon thấp, kinh tế ban đêm, kinh tế biển và kinh tế sông nước. Nếu những yêu cầu này được nội luật hóa thành cơ chế quản lý quy hoạch mới, tăng quyền chủ động cho thành phố, siêu đô thị đa cực với 5 trung tâm tăng trưởng chiến lược có cơ hội trở thành hiện thực, thay vì chỉ là bản vẽ đẹp treo trên tường.
