Từ siêu đô thị nén đến siêu đô thị đa cực: vì sao TP.HCM phải thay đổi
TP.HCM siêu đô thị đa cực là mô hình tổ chức không gian đô thị trong đó nhiều cực và trung tâm chức năng được phân bố rộng, kết nối bằng hạ tầng giao thông hiện đại, nhằm giảm tải khu lõi, lan tỏa cơ hội phát triển và nâng cao chất lượng sống trong tầm nhìn quy hoạch 100 năm.
Điểm mấu chốt của quy hoạch 100 năm dự kiến được phê duyệt vào tháng 10/2026 là dứt khoát rời khỏi tư duy đô thị một tâm, nơi mọi thứ dồn nén về vài quận trung tâm. Nếu tiếp tục “phóng to” lõi hiện hữu, TP.HCM sẽ mắc kẹt trong tắc nghẽn, ngập nước và bất bình đẳng tiếp cận dịch vụ đô thị. Ngược lại, cấu trúc đa cực cho phép phân tán dân cư, việc làm, dịch vụ sang những không gian mới, vốn được mở rộng gấp khoảng ba lần sau khi hợp nhất với Bình Dương và Bà Rịa – Vũng Tàu. Đây không chỉ là cơ hội tăng trưởng mà là bài kiểm tra năng lực quản trị đô thị: Thành phố có dám quy hoạch theo chất lượng sống thay vì theo “số mét vuông sàn xây dựng” hay không.
Hạ tầng giao thông TP.HCM phải đi trước: đa phương thức, liên vùng, dẫn dắt cực tăng trưởng
Nếu không có hạ tầng giao thông TP.HCM làm “xương sống”, mô hình đa cực sẽ chỉ là bản vẽ đẹp và những khu đô thị rời rạc. Các chuyên gia đã nhấn mạnh yêu cầu trước hết là xây dựng hệ thống hạ tầng giao thông đa phương thức, kết nối hiệu quả giữa các cực phát triển và các trung tâm đô thị. Mạng lưới metro, đường vành đai, cao tốc và các tuyến liên vùng đang được coi là công cụ tái phân bố dân cư, việc làm, tạo nên những cực tăng trưởng mới thay vì tiếp tục “nuôi” siêu tập trung ở khu lõi.
Chính phủ đã ban hành Nghị quyết 255/NQ-CP về việc xây dựng công trình cấp bách kéo dài tuyến Metro Bến Thành – Suối Tiên tới Trung tâm hành chính TP. Đồng Nai và Cảng hàng không quốc tế Long Thành. Đây là thông điệp rõ ràng: metro không chỉ phục vụ đi lại nội đô mà phải gắn với đô thị sân bay, logistics, khu thương mại tự do, trung tâm tài chính, như những “nam châm” cấu trúc lại toàn bộ vùng đô thị mở rộng trong dài hạn.
Đa trung tâm để giảm áp lực lõi: khi tiêu chí chọn chỗ ở của người dân thay đổi
Quy hoạch 100 năm chỉ có ý nghĩa khi người dân chấp nhận di chuyển ra các cực mới – điều này phụ thuộc trực tiếp vào cách tổ chức đa trung tâm. Cấu trúc đô thị mới đang rút ngắn thời gian di chuyển, mở rộng kết nối giữa nơi ở, nơi làm việc và các trung tâm kinh tế. Khi metro, vành đai, cao tốc và trục liên vùng được hoàn thiện dần, khoản “thuế thời gian” mà cư dân trả cho việc ở xa trung tâm sẽ giảm, đổi lại là không gian sống rộng hơn, xanh hơn.
Thực tế, tiêu chí chọn nơi an cư đã dịch chuyển: khoảng cách địa lý đến trung tâm không còn là yếu tố quyết định duy nhất; thời gian di chuyển, khả năng kết nối và hệ thống tiện ích nội khu trở thành ưu tiên hàng đầu. Theo các chuyên gia, việc sinh sống tại khu vực kết nối giao thông thuận tiện và có đầy đủ dịch vụ phụ trợ giúp tối ưu chất lượng cuộc sống gia đình. Nếu TP.HCM thiết kế tốt các trung tâm mới gắn với hạ tầng công cộng, người dân sẽ tự nguyện “chia sẻ” áp lực với khu lõi mà không cần các biện pháp hành chính cứng nhắc.
Phát triển bền vững đô thị: lấy con người làm trung tâm, không phải giá đất
Điểm đáng lo nhất hiện nay là thành phố vẫn thiếu trầm trọng tiện ích cơ bản: diện tích cây xanh công cộng chỉ khoảng 0,55 m²/người, thấp hơn nhiều so với chuẩn của một đô thị có chất lượng sống tốt. Nếu quy hoạch 100 năm tiếp tục đặt ưu tiên cho mật độ xây dựng, thành phố sẽ lặp lại vòng xoáy bê tông hóa ở những cực mới. Ngược lại, phát triển bền vững đô thị đòi hỏi hạ tầng xã hội – trường học, bệnh viện, công viên, dịch vụ thiết yếu – phải đi cùng hoặc đi trước dự án nhà ở.
Các chuyên gia quy hoạch nhấn mạnh nguyên tắc lấy con người làm trung tâm: mục tiêu cuối cùng là nâng cao chất lượng sống, bảo đảm người dân được tiếp cận công bằng với giao thông, y tế, giáo dục, công viên và dịch vụ đô thị, bất kể họ ở trung tâm hay ngoại vi. Việc phát triển nhà ở phải đi đôi với hoàn thiện đồng bộ tiện ích mới có thể thu hút cư dân và tạo sức sống bền vững. Nói thẳng, nếu cư dân vẫn phải “tha con đi học xa, chờ khám bệnh ở trung tâm”, mọi khẩu hiệu phát triển bền vững chỉ là lý thuyết.
Quy hoạch 100 năm: cơ hội hiếm nhưng cần cơ chế và trách nhiệm dài hạn
Luật Phát triển đô thị mới được thông qua đã trao cho TP.HCM thêm quyền chủ động để thử nghiệm mô hình phát triển chưa có tiền lệ, từ đô thị TOD gắn metro, đô thị sân bay đến khu thương mại tự do và trung tâm tài chính quốc tế. Đây là cơ hội hiếm để thành phố không bị “khóa chặt” bởi khung pháp lý chậm thay đổi, có thể chủ động ban hành cơ chế, chính sách trong thẩm quyền để lấp các khoảng trống hiện nay. Quy hoạch tầm nhìn 100 năm dự kiến phê duyệt tháng 10/2026 vì thế không chỉ là một bộ hồ sơ kỹ thuật, mà là cam kết chính trị cho một chiến lược siêu đô thị đa cực, đa trung tâm trong nhiều thế hệ.
Tuy nhiên, phân quyền phải đi kèm trách nhiệm giải trình và chia sẻ lợi ích công bằng. Các dự án hạ tầng quy mô lớn cần tính toán khai thác quỹ đất, giá trị gia tăng để tái đầu tư, nhưng người dân bị ảnh hưởng phải được bồi thường, hỗ trợ, tái định cư thỏa đáng. Trong giai đoạn đầu, nguồn lực nên ưu tiên cho các công trình có hiệu ứng lan tỏa lớn như metro, đường sắt liên vùng, kết nối sân bay – cảng biển, trung tâm logistics, đô thị sân bay, khu thương mại tự do và trung tâm tài chính quốc tế. Nếu thành phố kiên định với thứ tự ưu tiên này và đặt người dân làm thước đo, quy hoạch 100 năm sẽ là nền móng chứ không phải chiếc khung trói tay thế hệ tương lai.
