Vốn ODA là đòn bẩy cho các công trình nền tảng
Vốn ODA là nguồn hỗ trợ phát triển chính thức được cung cấp theo các cơ chế hợp tác giữa chính phủ, giúp tài trợ những chương trình và công trình phục vụ mục tiêu phát triển dài hạn. Tại cuộc làm việc ở Nhật Bản trong khuôn khổ chuyến thăm chính thức của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, Bộ trưởng Tài chính Ngô Văn Tuấn đề nghị Chính phủ Nhật Bản thông qua JICA tiếp tục hỗ trợ vốn cho các dự án hạ tầng thiết yếu. Đề nghị này phản ánh một nhu cầu khó có thể giải quyết chỉ bằng nguồn lực trong nước: vốn đầu tư giai đoạn 2026–2030 dự kiến cao hơn 2,2 lần so với giai đoạn 2021–2025. Khi Việt Nam đặt mục tiêu nâng cấp năng lực công nghiệp và thu nhập trong dài hạn, duy trì dòng vốn ODA không chỉ là vấn đề tài chính; đó còn là phép thử về khả năng biến cam kết hợp tác thành dự án được chuẩn bị và triển khai đúng tiến độ.
Từ cam kết ODA đến tiến độ thực hiện
Hai bên ghi nhận tiến triển trong sáu tháng kể từ chuyến thăm Việt Nam của Chủ tịch JICA vào tháng 6/2026, nhờ cơ chế phối hợp ba bên giữa Bộ Tài chính, Đại sứ quán Nhật Bản và JICA tại Việt Nam. Cơ chế này góp phần tháo gỡ vướng mắc ở một số dự án, trong đó có tuyến đường sắt đô thị số 1 Thành phố Hồ Chí Minh và các dự án cung cấp thiết bị bằng viện trợ không hoàn lại. Ngày 9/11, ba văn kiện ODA được ký kết, trao trước sự chứng kiến của lãnh đạo hai nước: công hàm trao đổi cho Dự án Trường Đại học Việt Nhật, thỏa thuận vay cho Nhà máy Nhiệt điện Ô Môn III và hiệp định tạo thuận lợi cho các dự án viện trợ không hoàn lại. Đây là tín hiệu đáng ghi nhận, nhưng cam kết chỉ có ý nghĩa khi đi cùng giải ngân, thanh toán nhà thầu và xử lý dứt điểm những nút thắt kéo dài.
Năng lượng mở rộng trọng tâm hợp tác
Đề nghị duy trì vốn ODA Nhật Bản nằm trong một chương trình hợp tác rộng hơn, không chỉ giới hạn ở các công trình giao thông hay giáo dục. Trong các cuộc làm việc tại Nhật Bản, hai bên cũng trao đổi về chuyển dịch năng lượng và ứng phó biến đổi khí hậu; phía Nhật Bản bày tỏ mong muốn tăng cường phối hợp về hạ tầng, đào tạo nhân lực, trí tuệ nhân tạo, khoa học và công nghệ. Việc gắn tài chính phát triển với những ưu tiên này là hướng đi hợp lý: nhu cầu hạ tầng và năng lượng có quy mô dài hạn, trong khi các lĩnh vực công nghệ và đào tạo có thể nâng cao năng lực phát triển về sau. Tuy vậy, mở rộng phạm vi hợp tác không nên làm loãng ưu tiên. Các dự án cần được lựa chọn, chuẩn bị và quản lý sao cho nguồn vốn tạo ra kết quả rõ ràng, thay vì chỉ làm dày thêm danh sách cam kết.
Điều kiện để hợp tác Việt Nhật đi vào chiều sâu
Bước tiếp theo cần tập trung vào chất lượng thực thi. Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn đề nghị JICA phối hợp với Bộ Tài chính hài hòa quy trình, thủ tục và rút ngắn thời gian chuẩn bị dự án; Chủ tịch JICA cũng đề nghị các bên tiếp tục phối hợp tháo gỡ vướng mắc, đẩy nhanh giải ngân và thanh toán cho nhà thầu. Hai bên thống nhất thúc đẩy tiến độ Ô Môn III, Trường Đại học Việt Nhật và tiếp tục trao đổi về khoản vay hỗ trợ ngân sách cho lĩnh vực AI. Những việc này cho thấy JICA hỗ trợ không chỉ nằm ở cung cấp vốn mà còn phụ thuộc vào khả năng phối hợp để dự án đi đến triển khai. Đề nghị của Việt Nam vì thế là cần thiết, nhưng hiệu quả cuối cùng sẽ được đánh giá qua tiến độ và cách quản lý vốn. Muốn hợp tác Việt Nhật thực chất, cả nguồn vốn lẫn thủ tục phải vận hành thông suốt.
