Đất hiếm Việt Nam: phát hiện tài nguyên và ý nghĩa địa chính trị
Đất hiếm Việt Nam là nhóm khoáng sản chiến lược được phát hiện và đánh giá qua các chương trình điều tra địa chất quy mô lớn ở vùng Tây Bắc, với hàng trăm lỗ khoan sâu và hệ thống bản đồ khoáng sản chi tiết, đặt Việt Nam vào vị trí mới trong chuỗi cung ứng công nghệ toàn cầu khi cả Mỹ và Trung Quốc đều chủ động tìm kiếm hợp tác. Một điểm mấu chốt là Đề án Tây Bắc, được Thủ tướng phê duyệt năm 2017 và hoàn thành vào năm 2024, đã lập bản đồ địa chất khoáng sản tỷ lệ 1:50.000 trên 13.081 km², đồng thời khoan 498 lỗ với tổng chiều sâu hơn 46.000m, trong đó 90% lỗ khoan gặp thân quặng – tỷ lệ hiếm thấy. Thành tựu là phát hiện và đánh giá 110 mỏ với 25 loại khoáng sản, đặc biệt có đất hiếm – nguyên liệu không thể thiếu cho nam châm vĩnh cửu, hợp kim, thiết bị điện tử và công nghệ cao. Đây không chỉ là câu chuyện tài nguyên, mà là câu chuyện quyền lực trong thời đại kinh tế số và chuyển đổi năng lượng.
Mỹ – Trung và cuộc cạnh tranh "hợp tác" quanh đất hiếm Việt Nam
Việc Mỹ đã bốn lần ngỏ ý, Trung Quốc hai lần xúc tiến hợp tác khai thác đất hiếm Việt Nam cho thấy rõ đây là mặt trận mới của cạnh tranh địa chính trị. Mỹ nhìn thấy cơ hội đa dạng hóa chuỗi cung ứng, giảm phụ thuộc vào nguồn đất hiếm từ Trung Quốc, trong khi Bắc Kinh muốn duy trì ảnh hưởng bằng cách đi trước trong liên hệ đầu tư và công nghệ. Tháng 9/2023, trong chuyến thăm của Tổng thống Joe Biden, hai bên ký biên bản ghi nhớ hỗ trợ xác định khoáng sản quan trọng tại Việt Nam. Tiếp đó, các quan chức Mỹ nhấn mạnh sẵn sàng hỗ trợ kỹ thuật đấu thầu khai khoáng, đặc biệt với đất hiếm. Song song, một tập đoàn Trung Quốc (CREG) hai lần bày tỏ mong muốn hợp tác chế biến đất hiếm tại Việt Nam. Câu hỏi đặt ra là: Việt Nam sẽ dùng lợi thế đất hiếm để cân bằng sức ép, đa dạng hóa đối tác hay vô tình tự khóa mình vào quỹ đạo của một cường quốc?
Thách thức khai thác công nghiệp: nguồn lực chiến lược hay "kho báu bị khóa"?
Dù phát hiện tài nguyên là bước ngoặt, đất hiếm Việt Nam hiện vẫn giống một kho báu chưa có chìa khóa. Theo Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, nghiên cứu chế biến đất hiếm đã được tiến hành từ khá sớm nhưng chủ yếu dừng ở phòng thí nghiệm, chưa có công nghệ nào áp dụng thực tế ở quy mô công nghiệp. Việc chuyển giao công nghệ từ các nước có năng lực chế biến sâu bị hạn chế bởi yêu cầu trình độ cao và xu hướng giữ bí mật. Đây không phải câu chuyện riêng của Việt Nam: đến nay, chưa quốc gia nào khai thác uranium từ nước biển ở quy mô công nghiệp, dù các đại dương chứa khoảng 4,5 tỷ tấn uranium hòa tan – đủ đáp ứng nhu cầu điện hạt nhân toàn cầu 10.000–13.000 năm. Cả đất hiếm và uranium trong biển đều cho thấy điều cốt lõi: ai làm chủ được công nghệ khai thác công nghiệp mới thực sự nắm quyền lực tài nguyên, chứ không phải người sở hữu trữ lượng trên giấy.
Từ khai thác đô thị đến thí điểm công nghệ: con đường Việt Nam nên chọn
Điểm yếu hiện tại của Việt Nam không chỉ nằm ở khâu chế biến quặng mà còn ở "khai thác đô thị" – thu hồi đất hiếm từ rác thải điện tử và phế thải công nghiệp. Bộ Khoa học và Công nghệ thừa nhận Việt Nam gần như bỏ ngỏ lĩnh vực này: chưa có hệ thống thu gom, phân loại và xử lý rác thải điện tử bài bản; tái chế chủ yếu thủ công, quy mô nhỏ, chỉ thu hồi đồng, nhôm, sắt trong khi nguyên tố quý giá thất thoát ra môi trường. Nếu nhìn đất hiếm là tài sản chiến lược, Việt Nam cần xây dựng ngành tái chế hiện đại ngay từ đầu, gắn với chương trình R&D quốc gia về vật liệu chiến lược, thủy luyện và công nghệ mới như dung môi ion, sinh học thủy luyện. Sau giai đoạn nghiên cứu, việc đầu tư nhà máy thí điểm (pilot plant) để kiểm chứng công nghệ, đánh giá hiệu quả kinh tế rồi mới mở rộng lên khai thác công nghiệp là bước đi bắt buộc nếu Việt Nam muốn nắm đằng chuôi thay vì phụ thuộc vào công nghệ nước ngoài.
Kết luận: Đất hiếm là phép thử bản lĩnh chiến lược của Việt Nam
Đất hiếm Việt Nam là tài sản hiếm có: vừa mang giá trị kinh tế, vừa là đòn bẩy địa chính trị trong bối cảnh cạnh tranh Mỹ – Trung ngày càng gay gắt. Phát hiện tài nguyên nhờ Đề án Tây Bắc cho Việt Nam vị thế mới trên bản đồ khoáng sản toàn cầu, nhưng vị thế đó chỉ có ý nghĩa khi đi kèm năng lực khai thác công nghiệp và chế biến sâu. Bài học từ câu chuyện uranium trong nước biển – khối lượng khổng lồ nhưng chưa ai khai thác ở quy mô công nghiệp – cho thấy sở hữu trữ lượng không đồng nghĩa với quyền lực thực tế. Con đường hợp lý cho Việt Nam là "chậm mà khôn": ưu tiên xây dựng nền tảng công nghệ trong nước, tận dụng hợp tác nhưng tránh phụ thuộc, phát triển đồng thời khai thác mỏ và khai thác đô thị, và coi ngành tái chế đất hiếm là một phần của chiến lược an ninh tài nguyên quốc gia. Đất hiếm, nếu được xử lý đúng, có thể trở thành chìa khóa giúp Việt Nam chuyển từ vị thế "bên cung cấp nguyên liệu" sang "bên cung cấp công nghệ".
