Đất hiếm: từ nguyên liệu chiến lược đến vũ khí thương mại
Đất hiếm là nhóm khoáng sản chiến lược gồm nhiều nguyên tố kim loại dùng trong ô tô điện, tua-bin gió, chất bán dẫn, màn hình và thiết bị quân sự; khi Trung Quốc kiểm soát phần lớn khai thác và tinh luyện, những nguyên tố này trở thành công cụ gây sức ép quan trọng trong cuộc chiến thương mại Mỹ – Trung. Vấn đề không còn là chuyện kỹ thuật hay thị trường, mà là câu hỏi ai chi phối được nhịp thở của nền kinh tế số và công nghiệp quốc phòng tương lai. Vị thế chi phối của đất hiếm Trung Quốc trong chuỗi cung ứng toàn cầu kết hợp với các biện pháp kiểm soát xuất khẩu đang biến khoáng sản thành đòn bẩy địa chính trị, khiến mọi vòng đàm phán giữa Washington và Bắc Kinh đều phải xoay quanh rủi ro thiếu hụt nguyên liệu cốt lõi.
Bắc Kinh siết van: kiểm soát xuất khẩu như một đòn bẩy chính trị
Câu chuyện không phải Trung Quốc có bao nhiêu mỏ, mà là Bắc Kinh dùng quyền kiểm soát xuất khẩu như thế nào. Theo các tài liệu tham chiếu, Trung Quốc áp đặt kiểm soát xuất khẩu với yttrium và sáu loại đất hiếm khác từ đầu năm 2025, biến mỗi giấy phép thành một công cụ điều tiết chuỗi cung ứng toàn cầu. Từ tháng 4/2025, nước này chính thức kiểm soát xuất khẩu 7 loại đất hiếm và nam châm đất hiếm, rồi công bố thêm các hạn chế mới dự kiến có hiệu lực từ ngày 10/11, mở rộng diện cấp phép đối với 5 nguyên tố khác. Đây không phải bước đi kỹ thuật mà là tín hiệu chính trị: Bắc Kinh cho thấy họ có thể khiến chuỗi cung ứng toàn cầu trục trặc chỉ bằng vài dòng quy định hành chính.
Yttrium, nam châm đất hiếm và thông điệp gửi tới Washington
Việc siết nguồn cung không diễn ra trong chân không, mà gắn trực tiếp với cuộc chiến thương mại Mỹ. Đất hiếm trở thành vấn đề thương mại trọng tâm sau khi Bắc Kinh áp quy định cấp phép xuất khẩu chỉ hai ngày sau khi Nhà Trắng áp thuế cao với hàng hóa Trung Quốc vào tháng 4/2025. Với yttrium – kim loại dùng trong lớp phủ gốm chịu nhiệt cho động cơ phản lực và cánh turbine – Trung Quốc đã dừng hoặc gián đoạn các lô hàng sang Mỹ, gây thiếu hụt trên diện rộng cho ngành hàng không vũ trụ, năng lượng và bán dẫn. Một nhận định đáng chú ý cho thấy: "Trung Quốc đã vận chuyển 60 tấn yttrium oxide sang Mỹ vào tháng 3 và 29 tấn vào tháng 7 sau các đợt gián đoạn", mô tả rõ kiểu cung cấp nhỏ giọt đầy tính toán.
Hệ quả: chuỗi cung ứng toàn cầu trả giá cho một cuộc đấu địa chính trị
Khi Bắc Kinh bóp van đất hiếm, người chịu thiệt đầu tiên là các nhà sản xuất. Các lô hàng giảm mạnh khiến nhiều nhà máy ở các nước khác buộc phải cắt giảm sản lượng; riêng tại Mỹ, tình trạng thiếu yttrium đã làm đình trệ toàn bộ chuỗi cung ứng lớp phủ cho động cơ phản lực. Đất hiếm là nguyên liệu đầu vào cho ô tô, tua-bin gió, chất bán dẫn, màn hình máy tính và thiết bị quân sự, nên bất kỳ cú sốc nào cũng lan nhanh tới người tiêu dùng qua giá sản phẩm và nguy cơ chậm giao hàng. Vấn đề không chỉ là kinh tế: Christian Keller cảnh báo vị thế "gần độc quyền" của Trung Quốc mang lại đòn bẩy địa chính trị đáng kể và sẽ kéo dài ít nhất đến năm 2030, nghĩa là thế giới phải sống với rủi ro thiếu hụt trong nhiều năm nữa.
Đàm phán khó khăn và tương lai bất định của cuộc chiến đất hiếm
Khi Tổng thống Donald Trump và Chủ tịch Tập Cận Bình chuẩn bị gặp nhau bên lề Đại hội đồng Liên hợp quốc, việc Trung Quốc hạn chế xuất khẩu đất hiếm và nam châm đất hiếm được đánh giá là một trong những nút thắt khó gỡ nhất. Washington muốn trì hoãn các biện pháp kiểm soát mới thêm 6–12 tháng để đổi lấy việc tạm dừng áp thêm thuế, trong khi Bắc Kinh muốn Mỹ dừng các biện pháp thương mại trong phần còn lại nhiệm kỳ của ông Trump. Cùng lúc, chính quyền Trump tìm cách dùng năng lượng như một đòn bẩy đối trọng, với logic "nếu Bắc Kinh gây khó về đất hiếm, Washington sẽ đáp trả bằng năng lượng". Kết luận rõ ràng là: chừng nào đất hiếm Trung Quốc còn chi phối chuỗi cung ứng toàn cầu, kiểm soát xuất khẩu vẫn sẽ là vũ khí thương lượng ưa thích – và nền kinh tế thế giới sẽ tiếp tục là con tin của cuộc chơi này.
