Đất hiếm: Từ nguyên liệu chiến lược đến đòn bẩy đàm phán
Cuộc chiến đất hiếm Trung Quốc – Mỹ là xung đột quanh những kim loại đặc biệt, có sản lượng tập trung chủ yếu tại Trung Quốc, được tinh chế thành oxit, kim loại và nam châm đất hiếm, rồi phân phối qua chuỗi cung ứng đất hiếm toàn cầu cho các ngành từ ô tô, tua-bin gió, chất bán dẫn, màn hình máy tính đến thiết bị quân sự, khiến mọi điều chỉnh kiểm soát xuất khẩu lập tức tạo ra sức ép chính trị và kinh tế lên các nền công nghiệp phụ thuộc. Điểm mấu chốt là: Bắc Kinh đã biến lợi thế tài nguyên và công nghiệp thành một “đòn bẩy đàm phán” có sức nặng hơn nhiều so với vài dòng trong biên bản thương mại. Khi Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình chuẩn bị gặp nhau bên lề Đại hội đồng Liên hợp quốc, đất hiếm không còn là câu chuyện kỹ thuật, mà là phép thử xem ai kiểm soát được tương lai công nghệ và quốc phòng của đối phương.
Vì sao Trung Quốc chi phối chuỗi cung ứng đất hiếm toàn cầu?
Trung Quốc không chỉ giàu tài nguyên đất hiếm mà còn nắm gần như trọn vẹn các khâu khai thác, chế biến, luyện kim và sản xuất nam châm đất hiếm, tạo nên vị thế chi phối trong chuỗi cung ứng đất hiếm toàn cầu. Khi các lô hàng từ Trung Quốc giảm mạnh sau những thay đổi chính sách, nhiều nhà sản xuất ở Mỹ, châu Âu, Nhật Bản và Ấn Độ buộc phải cắt giảm sản lượng – một minh chứng rõ ràng cho ảnh hưởng gần như độc quyền này. Theo mô tả từ giới chức Mỹ, việc giao hàng đất hiếm “chưa đạt mức kỳ vọng” sau khi Bắc Kinh đưa ra quy định cấp phép xuất khẩu, dù trước đó hai bên đã có những thỏa thuận về việc tăng giấy phép. Khi Bộ Thương mại Trung Quốc xem xét từng đơn xin cấp phép, họ trên thực tế đang cầm chìa khóa cho cả ngành công nghiệp toàn cầu. Lập luận của Bắc Kinh rằng kiểm soát xuất khẩu nhằm ngăn vật liệu dùng cho mục đích quân sự chỉ phản ánh một phần sự thật: đây cũng là công cụ định hình tương quan sức mạnh trong đàm phán thương mại Mỹ-Trung.
Kiểm soát xuất khẩu: Đòn siết nguồn cung và tín hiệu chính trị
Từ tháng 4/2025, Trung Quốc áp dụng kiểm soát xuất khẩu với 7 loại đất hiếm và nam châm đất hiếm, đồng thời công bố các hạn chế rộng hơn dự kiến có hiệu lực từ ngày 10/11. Chính thời điểm áp dụng – chỉ hai ngày sau khi Mỹ tăng thuế với hàng hóa Trung Quốc – cho thấy đây là phản ứng có tính toán, biến đất hiếm thành công cụ trả đũa trong cuộc chiến thuế quan. Hệ quả là nguồn cung bị siết: lô hàng chậm, giao không đủ hoặc không được giao, tình trạng ùn tắc xuất khẩu xuất hiện ở một số cảng Trung Quốc. Các biện pháp mới còn đưa thêm 5 nguyên tố vào diện kiểm soát, trong đó có erbium – thành phần quan trọng cho hệ thống cáp quang tại các trung tâm dữ liệu AI và tuyến cáp xuyên đại dương. Việc hạn chế và trì hoãn erbium trước khi quy định có hiệu lực là lời nhắc nhở rõ ràng: bất kỳ lĩnh vực công nghệ nào dựa trên chuỗi cung ứng đất hiếm đều có thể bị Bắc Kinh “khóa van” nếu không đáp ứng yêu cầu chính trị của họ.
Đất hiếm trong bàn cờ thương mại Mỹ-Trung
Đất hiếm trở thành vấn đề khó giải quyết trong các cuộc gặp thượng đỉnh Mỹ-Trung bởi nó nằm ở điểm giao giữa thương mại, an ninh và công nghệ. Mỹ muốn trì hoãn các quy định kiểm soát xuất khẩu mới từ 6 tháng đến 1 năm, như một phần của thỏa thuận rộng hơn nhằm tạm dừng áp thêm thuế và biện pháp thương mại; Trung Quốc lại muốn Washington dừng mọi đòn thuế trong phần còn lại nhiệm kỳ của Tổng thống Trump. Trong bàn cờ đó, nam châm đất hiếm là quân bài đặc biệt. Bắc Kinh đã giảm mạnh xuất khẩu nam châm đất hiếm sang Nhật Bản và gần như đình chỉ một số loại đất hiếm quan trọng, như dysprosium dùng trong nam châm ô tô và chip tiên tiến. Khi chuỗi cung ứng phục vụ cả nhà sản xuất Mỹ bị gián đoạn, Washington hiểu rằng mọi chiến lược cạnh tranh công nghệ với Bắc Kinh đều vô nghĩa nếu không giải quyết được điểm nghẽn đất hiếm. Đàm phán thương mại Mỹ-Trung, vì vậy, khó có thể tách khỏi câu hỏi: ai chấp nhận lệ thuộc chiến lược vào ai.
Tương lai: Mỹ có thể thoát khỏi cái bóng đất hiếm Trung Quốc?
Nhìn từ hiện tại, Mỹ đang ở thế bất lợi: phụ thuộc vào nguồn cung đất hiếm Trung Quốc cho cả các ngành công nghệ và quốc phòng, trong khi đối thủ kiểm soát phần lớn chuỗi cung ứng đất hiếm lẫn công cụ kiểm soát xuất khẩu. Nếu Washington tiếp tục coi đất hiếm là một tiểu mục trong đàm phán thương mại, họ sẽ chấp nhận để Bắc Kinh cầm đòn bẩy lâu dài. Lựa chọn còn lại là biến đất hiếm thành ưu tiên chiến lược ngang với chất bán dẫn: đa dạng hóa nguồn cung, đầu tư chế biến trong nước và cùng đồng minh chia sẻ rủi ro chuỗi cung ứng. Nhưng cho đến khi những nỗ lực đó mang lại sản lượng thực sự, thực tế vẫn rõ ràng: trong ngắn hạn, Trung Quốc có quyền đặt điều kiện, và Mỹ phải cân nhắc từng bước đi trong đàm phán thương mại Mỹ-Trung dưới cái bóng của đất hiếm. Cuộc chiến đất hiếm không quyết định tất cả, nhưng nó cho thấy ai hiểu giá trị của quyền kiểm soát vật liệu chiến lược, và ai để đối thủ viết lại luật chơi.
