Từ tuyển chọn theo môn sang tìm kiếm tiềm năng rộng hơn
Tuyển sinh trường chuyên là quá trình chọn học sinh vào môi trường THPT chuyên để phát hiện, bồi dưỡng năng lực nổi trội và tạo nền tảng cho sự phát triển tài năng lâu dài. Bộ Giáo dục và Đào tạo đã công bố dự thảo Thông tư thay thế Quy chế hiện hành, lấy ý kiến rộng rãi trước khi hoàn thiện. Điểm đổi mới đáng chú ý là chuyển tuyển sinh từ từng môn chuyên sang ba khối: Khoa học tự nhiên, Khoa học xã hội và Ngoại ngữ; mỗi khối có phương thức tuyển sinh, điểm chuẩn chung và không chia chỉ tiêu theo môn. Đây là hướng đi đáng cân nhắc: nếu trường chuyên chỉ tuyển những em đã luyện sâu một môn từ sớm, có thể bỏ sót học sinh giàu tiềm năng nhưng chưa có điều kiện bộc lộ theo cách đó. Tuy vậy, đổi cách tuyển chưa đủ; kết quả còn tùy thuộc việc nhà trường có giúp học sinh khám phá sở trường sau khi trúng tuyển hay không.
Lý do đổi mới không phải phủ nhận đóng góp của mô hình chuyên hiện tại. Hơn 60 năm qua, hệ thống này đã góp phần phát hiện và bồi dưỡng nhiều thế hệ học sinh có năng lực nổi trội. Nhưng yêu cầu nhân lực trong khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo ngày càng đòi hỏi tư duy liên ngành, nghiên cứu và khả năng giải quyết vấn đề thực tế. Khi tuyển chọn quá lệ thuộc vào thành tích ở một môn, học sinh dễ tập trung luyện thi và ít cơ hội phát triển nền tảng rộng. Theo tôi, giá trị của đề xuất nằm ở việc dịch chuyển trọng tâm từ “em giỏi môn nào” sang “em có thể phát triển ra sao” — miễn là tiêu chí mới đo được tiềm năng, thay vì chỉ đổi tên nhóm tuyển sinh.
Ba khối mở nền tảng; chuyên sâu vẫn cần chỗ đứng
Ba khối dự kiến là cách tổ chức ban đầu, không đồng nghĩa xóa bỏ việc học chuyên sâu theo môn. Học sinh dự tuyển khối Khoa học tự nhiên thi Toán nâng cao, Ngữ văn và bài đánh giá đọc hiểu khoa học tự nhiên; khối Khoa học xã hội thi Ngữ văn nâng cao, Toán và bài đánh giá đọc hiểu khoa học xã hội; khối Ngoại ngữ thi Toán, Ngữ văn và Ngoại ngữ. Cách đánh giá này có thể giảm áp lực phải chọn một môn chuyên từ sớm, đồng thời xem xét kiến thức nền và năng lực đọc hiểu trong lĩnh vực liên quan. Nhưng bài thi đọc hiểu là điểm phụ huynh cần theo dõi sát: nếu cấu trúc, yêu cầu và đề minh họa không được công bố minh bạch, việc chuẩn bị rất dễ biến thành một kiểu luyện thi mới.
Theo lộ trình được nêu trong dự thảo, học sinh trúng tuyển trước khi quy định mới được áp dụng tiếp tục học lớp chuyên và chương trình đã tuyển sinh cho đến khi hoàn thành cấp học. Với học sinh theo mô hình mới, học kỳ I lớp 10 dành cho học tập, trải nghiệm và tư vấn; từ học kỳ II, các em học chuyên đề định hướng, rồi từ lớp 11 ổn định việc học chuyên sâu theo môn đã chọn. Trình tự này hợp lý nếu tư vấn đủ chất lượng và học sinh thực sự có lựa chọn, thay vì bị đẩy vào một hướng học theo nhu cầu thành tích của trường. Nền tảng rộng chỉ có ý nghĩa khi mở đường cho chiều sâu phù hợp.
Lộ trình còn phụ thuộc vào điều kiện triển khai
Dự thảo nêu hai mốc áp dụng: trường đủ điều kiện có thể triển khai mô hình mới từ năm học 2027–2028; trường chưa đủ điều kiện tiếp tục theo quy chế hiện hành và chuyển đổi từ năm học 2028–2029. Đây là khoảng chuyển tiếp cần thiết, bởi đổi tuyển sinh mà không chuẩn bị giáo viên, chương trình nâng cao, kế hoạch giáo dục, cơ sở vật chất và hướng nghiệp sẽ khiến cải cách dừng ở khâu đầu vào. Bộ cho biết sẽ tiếp tục lấy ý kiến các cơ quan, địa phương, nhà trường, chuyên gia và xã hội để hoàn thiện dự thảo trước khi ban hành. Vì vậy, phụ huynh không nên xem các mốc này như lịch chắc chắn đã chốt.
- Theo dõi thời điểm áp dụng tại trường dự định đăng ký; hai mốc dự kiến phụ thuộc điều kiện của từng trường.
- Chờ hướng dẫn về cấu trúc, yêu cầu và đề thi minh họa, nhất là bài đánh giá đọc hiểu, trước khi định hướng ôn tập.
- Tìm hiểu cách trường tổ chức trải nghiệm, tư vấn học kỳ I lớp 10 và lựa chọn môn chuyên sâu sau đó.
Tóm lại, tuyển sinh theo khối có thể giảm chuyên môn hóa quá sớm và mở rộng cơ hội nhận diện năng lực, nhưng không tự động tạo ra giáo dục toàn diện. Thành công của dự thảo quy chế sẽ được quyết định bởi đề thi rõ ràng, tư vấn thực chất và khả năng giữ được con đường học sâu cho từng em sau giai đoạn khám phá.
