Đổi cách tuyển sinh, đổi cả hướng ôn tập
Tuyển sinh trường chuyên là quá trình lựa chọn học sinh vào các trường THPT chuyên, hiện chủ yếu dựa trên môn chuyên đăng ký, và dự thảo mới đề xuất thay cách này bằng đánh giá theo ba lĩnh vực rộng hơn. Bộ GD-ĐT đã công bố dự thảo quy chế tổ chức và hoạt động của trường THPT chuyên để lấy ý kiến, khiến phụ huynh có con học lớp 9 đặc biệt quan tâm. Theo phương án được nêu, các khối tuyển sinh chuyên gồm Khoa học tự nhiên, Khoa học xã hội và Ngoại ngữ, thay cho việc dự tuyển riêng vào từng lớp chuyên như Toán, Hóa hay Ngữ văn. Đây không chỉ là đổi tên nhóm môn: nó có thể làm thay đổi những gì thí sinh phải ôn, cách năng lực được đo và lợi thế mà các em đã tích lũy. Mục tiêu xây dựng nền tảng rộng hơn đáng để cân nhắc, nhưng cải cách chỉ thuyết phục nếu cách đánh giá mới không làm lu mờ năng khiếu riêng.
Ba khối có thể đòi hỏi hồ sơ năng lực rộng hơn
Theo dự thảo, khối Khoa học tự nhiên gồm Toán, Vật lý, Hóa học, Sinh học và Tin học; khối Khoa học xã hội gồm Ngữ văn, Lịch sử và Địa lý; khối Ngoại ngữ là lựa chọn còn lại. Thí sinh dự tuyển Khoa học tự nhiên dự kiến thi Toán nâng cao, Ngữ văn và bài đánh giá đọc hiểu khoa học tự nhiên; khối Xã hội có Ngữ văn nâng cao, Toán và bài đọc hiểu khoa học xã hội. Với khối Ngoại ngữ, các môn dự thi gồm Toán, Ngữ văn và ngoại ngữ đăng ký. Cách làm này có lý do: năng lực của học sinh không nhất thiết chỉ thể hiện qua một môn thi, và kiến thức liên môn có thể hữu ích cho việc học lâu dài. Tuy vậy, một học sinh nổi trội về Hóa học hay Tin học chưa chắc đồng đều ở mọi nội dung trong cùng khối. Nếu tiêu chí và trọng số không rõ, bài thi rộng hơn có nguy cơ biến thế mạnh chuyên biệt thành bất lợi.
Nỗi lo lớn nhất là thời điểm thay đổi
Phụ huynh không nhất thiết phản đối đổi mới; điều khiến họ bất an là khả năng phải đổi hướng khi kế hoạch ôn thi đã hình thành. Nhiều học sinh đã dành từ 2–3 năm chuẩn bị cho kỳ thi chuyên lớp 10 theo phương thức hiện hành, học nâng cao một môn và luyện theo dạng đề quen thuộc. Nếu cấu trúc tuyển sinh chuyển sang đánh giá thêm năng lực đọc hiểu liên môn, các em có thể phải phân bổ lại thời gian trong lúc vẫn chuẩn bị cho kỳ thi vào lớp 10. Với học sinh lớp 9, sự thiếu chắc chắn về môn thi, dạng bài và tiêu chí chấm có thể gây áp lực không kém việc phải học thêm. Một cuộc chạy đua tìm lớp luyện theo phỏng đoán cũng không phải kết quả tốt của cải cách. Vì thế, công bố thông tin sớm không phải thủ tục phụ, mà là điều kiện để học sinh có cơ hội thích nghi công bằng.
Đổi mới được kỳ vọng giúp học sinh có nền tảng kiến thức toàn diện hơn thay vì chỉ tập trung vào một môn để vượt qua kỳ tuyển sinh. Nhưng mục tiêu ấy cần đi cùng cách nhận diện rõ năng lực từng em, nhất là những học sinh có sở trường nổi bật ở một môn. Nếu mọi thí sinh phải đáp ứng cùng một bộ tiêu chí mà chưa có cơ chế ghi nhận thế mạnh riêng, tuyển sinh theo khối có thể mở rộng nội dung thi mà chưa chắc mở rộng cơ hội.
Mốc dự kiến chưa đồng nghĩa áp dụng đồng loạt
Mốc được nhắc trong dự thảo là năm học 2027–2028 đối với trường đáp ứng đủ điều kiện; trường chưa bảo đảm điều kiện có thể triển khai từ năm học 2028–2029. Đây là lộ trình dự kiến, không có nghĩa mọi trường chuyên sẽ cùng đổi cách tuyển sinh ngay trong kỳ tuyển sinh năm 2027. Dự thảo cũng nêu khả năng thí điểm tại trường đủ điều kiện, đánh giá hiệu quả rồi mới xem xét mở rộng. Vì vậy, phụ huynh chưa nên coi phương án ba khối là quy định đã chốt, nhưng cũng có lý do để yêu cầu thông tin cụ thể về cấu trúc đề, cách tính kết quả và thời điểm áp dụng. Cơ quan quản lý cần phân biệt rõ nội dung đang lấy ý kiến với quyết định cuối cùng, đồng thời dành khoảng chuyển tiếp đủ dài để học sinh không phải thay đổi kế hoạch vào phút chót.
Kết luận, đề xuất tổ chức tuyển sinh theo ba khối có thể tạo cơ hội học rộng và lựa chọn chuyên sâu muộn hơn, nhưng lợi ích ấy chỉ thành hiện thực nếu cách đánh giá công bằng với cả học sinh giỏi liên môn lẫn học sinh có năng khiếu nổi bật ở một môn. Trước khi kết luận mô hình mới sẽ áp dụng ra sao, cần chờ nội dung chính thức và lộ trình rõ ràng. Với các gia đình đang chuẩn bị thi chuyên lớp 10, điều cần thiết nhất lúc này không phải đoán đề, mà là được biết sớm quy định để có thể chuẩn bị chủ động.
