Từ tuyển theo môn sang tuyển theo lĩnh vực
Tuyển sinh trường chuyên theo khối là phương án lựa chọn học sinh vào trường THPT chuyên theo lĩnh vực rộng, thay vì xếp thí sinh vào từng lớp chuyên môn ngay từ đầu. Bộ GD&ĐT đang đề xuất chuyển cách tuyển sinh lớp 10 này thành ba khối: Khoa học tự nhiên, Khoa học xã hội và Ngoại ngữ. Đây là thay đổi đáng kể trong cách nhận diện năng lực: nhà trường không chỉ tìm người giỏi một môn, mà còn cân nhắc nền tảng và khả năng phát triển trong một nhóm ngành học.
Khối Khoa học tự nhiên gồm Toán, Vật lí, Hóa học, Sinh học và Tin học; khối Khoa học xã hội gồm Ngữ văn, Lịch sử và Địa lí; khối Ngoại ngữ được tổ chức theo ngoại ngữ thí sinh đăng ký. Hướng đi này phù hợp với mục tiêu đưa trường chuyên từ mô hình tập trung đào tạo học sinh giỏi riêng từng môn sang môi trường phát hiện, bồi dưỡng tài năng trên nền tảng giáo dục toàn diện. Tuy vậy, mở rộng cách nhìn về năng lực không nên đồng nghĩa với việc xem nhẹ thành tích chuyên biệt.
Thời gian trải nghiệm là điểm sáng
Điểm đáng ghi nhận của dự thảo là học sinh không phải chốt môn chuyên sâu ngay khi trúng tuyển. Trong học kì I lớp 10, các em dự kiến được tham gia dự án học tập nhập môn, trải nghiệm lĩnh vực khác nhau và nhận tư vấn trước khi xác định hướng học. Sau học kì này, ngoài môn chuyên bắt buộc của khối, mỗi học sinh đăng ký thêm hai môn trong khối để học chuyên sâu; từ lớp 11, nội dung nâng cao ổn định theo môn đã chọn.
Khoảng đệm ấy có giá trị thực tế: học sinh có thể kiểm chứng sở thích qua trải nghiệm, thay vì phải dự đoán năng lực và định hướng nghề nghiệp từ quá sớm. Nó cũng tạo cơ hội để các em nhận ra một môn từng ít chú ý lại phù hợp hơn với mình. Nhưng lợi ích đào tạo sau khi trúng tuyển không tự giải quyết được câu hỏi quan trọng trước đó: cách thi và điểm chuẩn có mở cửa cho đúng những học sinh có tiềm năng hay không?
Điểm chuẩn chung có thể làm khó người giỏi lệch môn
Rủi ro nằm ở cách tuyển theo khối nếu mỗi khối chỉ có một điểm chuẩn chung, không chia chỉ tiêu theo môn chuyên. Theo phương án dự thảo được mô tả, thí sinh khối tự nhiên thi Toán nâng cao, Ngữ văn và bài đánh giá đọc hiểu khoa học tự nhiên; khối xã hội thi Ngữ văn nâng cao, Toán và bài đọc hiểu khoa học xã hội; khối Ngoại ngữ thi Toán, Ngữ văn và Ngoại ngữ. Các bài thi nâng cao và Ngoại ngữ dự kiến có hệ số tối thiểu 2, bài còn lại hệ số 1.
Cách tính này đánh giá nền tảng rộng hơn, nhưng có thể khiến năng khiếu đơn môn khó chuyển thành lợi thế tuyển sinh. Học sinh đặc biệt giỏi Hóa học, Sinh học, Vật lí hoặc Tin học nhưng không nổi trội ở Toán nâng cao có nguy cơ bất lợi khi Toán có trọng số cao; học sinh có năng khiếu Lịch sử hay Địa lí cũng cần được bảo đảm cơ hội thể hiện nếu Ngữ văn nâng cao chiếm ưu thế. Đổi mới không nên biến sự đồng đều ở nhiều bài thi thành tiêu chí lấn át tài năng rõ nét ở một môn.
Còn là dự thảo, cần chờ cách triển khai cụ thể
Đây vẫn là đề xuất đang được lấy ý kiến, chưa phải quy định chính thức có hiệu lực. Mô hình mới dự kiến áp dụng từ năm học 2027–2028 tại các trường đáp ứng điều kiện; trường chưa đủ điều kiện có thể triển khai từ năm học 2028–2029. Học sinh đã vào trường chuyên trước thời điểm áp dụng dự kiến tiếp tục học theo lớp và chương trình đã tuyển sinh cho đến khi hoàn thành cấp học.
Trước khi chốt quy định, Bộ GD&ĐT còn phải hoàn thiện cấu trúc bài thi, cách tính điểm và phương thức đánh giá năng lực; kế hoạch triển khai cần được công bố cùng thông tin tuyển sinh lớp 10 để gia đình có thời gian chuẩn bị. Kết luận hợp lý lúc này không phải là bác bỏ tuyển theo khối, mà là yêu cầu thiết kế cơ chế để học sinh có nền tảng rộng và học sinh xuất sắc ở một môn đều được nhìn nhận. Trường chuyên có thể mở rộng tầm nhìn mà không cần thu hẹp cơ hội cho tài năng riêng.
