Chuyến Bắc Mỹ và thông điệp mở: cân bằng để phát triển
Chuyến thăm Bắc Mỹ của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm là hành động ngoại giao cấp cao, trong đó Việt Nam vừa khẳng định thế cân bằng chiến lược giữa các cường quốc, vừa mở rộng không gian hợp tác với Mỹ và Canada để chuyển những cam kết chính trị thành nguồn lực cụ thể cho phát triển kinh tế, công nghệ và chuỗi giá trị toàn cầu.
Từ ngày 20 đến 25-9, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tham dự phiên thảo luận chung cấp cao Đại hội đồng Liên hợp quốc khóa 81, có các hoạt động song phương tại Mỹ, rồi thực hiện chuyến thăm cấp Nhà nước tới Canada theo lời mời của Toàn quyền Louise Arbour. Đây không phải là chuyến đi lễ nghi, mà là mảnh ghép mới nhất trong bức tranh đối ngoại cấp cao dày đặc từ đầu năm, nơi Việt Nam đặt mục tiêu rõ: đối ngoại phải tạo thêm nguồn lực và năng lượng cho phát triển.
Khác với hình dung về một đường đi “đứng giữa” thụ động, cân bằng chiến lược Việt Nam thể hiện ở nhịp di chuyển liên tục giữa nhiều trung tâm quyền lực, nhưng không để mình bị khóa vào một lựa chọn đơn tuyến. Chuyến Bắc Mỹ của Tổng Bí thư Tô Lâm vì thế là phép thử cho khả năng biến khẩu hiệu “đa phương hóa, đa dạng hóa” thành các cam kết hợp tác về thương mại, công nghệ, đầu tư và nâng cấp năng lực nội sinh.
Ngoại giao Việt Nam – Mỹ: từ thương mại sang công nghệ và chuỗi giá trị
Ngoại giao Việt Nam – Mỹ trong khuôn khổ chuyến đi này không dừng ở những bức ảnh bắt tay, mà hướng tới tái định nghĩa lợi ích chung ở tầng công nghệ, chuỗi cung ứng và năng lực sản xuất mới. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm vừa phát biểu tại diễn đàn Liên hợp quốc, vừa gặp chính quyền và Quốc hội Mỹ, thể hiện cách tiếp cận hai vế song song: đóng góp tiếng nói tại hệ thống đa phương và xử lý trực tiếp những khác biệt song phương.
Theo phân tích được trích dẫn, xuất khẩu chung của Việt Nam năm 2025 tăng 17%, trong đó xuất sang Mỹ tăng 28%, và trong 7 tháng đầu 2026, Mỹ nhập từ Việt Nam 104,7 tỉ USD, tăng 23% so với cùng kỳ. Câu hỏi đặt ra là: nếu chỉ nhìn vào kim ngạch, quan hệ này sẽ dễ bị dao động khi thuế quan, quy tắc xuất xứ hay kiểm soát công nghệ thay đổi. Chính vì vậy, việc duy trì kênh liên lạc thường xuyên với chính quyền và Quốc hội Mỹ trong bối cảnh các biện pháp kiểm soát vẫn phủ bóng được xem là bước đi phòng ngừa rủi ro cần thiết.
Điểm đáng chú ý là trọng tâm được chuyển sang các lĩnh vực như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, năng lượng, đào tạo nhân lực chất lượng cao và khắc phục hậu quả chiến tranh. Đây là cách Việt Nam “dự án hóa” đối ngoại: mỗi cam kết hay tuyên bố chung đều cần đi kèm cơ chế, chương trình cụ thể giúp doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Với ngoại giao Việt Nam Mỹ, ý nghĩa của chuyến đi vì thế là đẩy quan hệ ra khỏi quỹ đạo chỉ dựa trên thương mại ngắn hạn, sang tầm hợp tác dài hạn dựa trên công nghệ và năng lực.
Hợp tác Việt Nam – Canada: bổ sung nguồn lực, mở rộng không gian phát triển
Nếu Mỹ là đối tác chiến lược về thị trường và chuỗi cung ứng, thì hợp tác Việt Nam Canada trong chuyến thăm cấp Nhà nước lần này mang màu sắc khác: bổ sung vốn, công nghệ, tài nguyên và kết nối khu vực. Canada hiện là Đối tác toàn diện của Việt Nam từ tháng 11-2017, và chuyến đi được đánh giá là “lịch sử” khi hai bên có cơ hội đưa quan hệ lên tầm mới.
Theo người phát ngôn Bộ Ngoại giao Phạm Thu Hằng, Canada ưu tiên năng lượng, khoáng sản chiến lược, trí tuệ nhân tạo và nông nghiệp công nghệ cao; trong khi Việt Nam đang tập trung nâng cấp công nghiệp, phát triển kinh tế số và kinh tế xanh. Một bên có vốn, công nghệ, tài nguyên; bên kia có thị trường, năng lực sản xuất và vị trí kết nối ASEAN. Đây là cấu trúc lợi ích bổ sung, chứ không chồng lấn, cho phép hai nước thiết kế các chuỗi giá trị mới, từ khai thác đến chế biến sâu, từ nghiên cứu đến sản xuất hàng hóa mang dấu ấn chung.
Từ góc nhìn Việt Nam, hợp tác với Canada giúp đa dạng hóa nguồn lực, tránh phụ thuộc vào một vài trung tâm tài chính hay công nghệ. Với Canada, việc gắn kết sâu hơn với Việt Nam – nền kinh tế có năng lực sản xuất và vị trí cửa ngõ ASEAN – mở ra cửa vào một khu vực năng động mà không làm phương hại bên thứ ba. Đây chính là hình mẫu của cân bằng chiến lược Việt Nam: mở rộng hợp tác nhưng không rơi vào thế chọn phe.
Cân bằng chiến lược Việt Nam: “phòng ngừa rủi ro” chứ không “đứng giữa”
Điểm thú vị của chuyến Bắc Mỹ là khi đặt nó vào lịch trình đối ngoại cấp cao dày đặc, từ các chuyến thăm Lào, Campuchia, tới các chuyến công tác Úc, New Zealand, rồi Washington và giờ là Mỹ – Canada, sẽ thấy rõ chiến lược “phòng ngừa rủi ro” (hedging) mà một giáo sư quốc tế đã mô tả: không đặt hết trứng vào một rổ, luôn mở phương án dự phòng và tạo mạng lưới lợi ích đan xen.
Trong bối cảnh quốc tế nhiều bất định, Việt Nam được đánh giá là đang giữ thế cân bằng chiến lược, tiếp xúc mọi nước lớn mà không liên minh chính thức với ai, cũng không tự khóa cửa với bên còn lại. Điều này không đo bằng số lượng chuyến thăm, mà bằng dư địa hợp tác – nơi mỗi quan hệ đều phải mang lại lợi ích cụ thể và không gây phương hại bên thứ ba. Cách tiếp cận “dĩ bất biến, ứng vạn biến” vì vậy không chỉ là khẩu hiệu lịch sử, mà là nguyên tắc vận hành của chính sách đối ngoại hiện nay.
Ở chiều sâu, Đại hội XIV xác định đối ngoại là nhiệm vụ trọng yếu, thường xuyên, phải tạo ra nguồn lực phát triển và kiến tạo sức mạnh quốc gia. Điều này đặt ra yêu cầu mới: mỗi chuyến thăm, từng thỏa thuận phải thể hiện rõ nội hàm tự chủ chiến lược, được “dự án hóa” thành các chương trình cụ thể, có hiệu quả thiết thực cho cả Việt Nam và đối tác. Chuyến Tổng Bí thư Tô Lâm Bắc Mỹ chính là phép thử về khả năng biến tầm nhìn này thành những kết quả đo được trong kinh tế, công nghệ và nhân lực.
Từ ngoại giao đến nguồn lực phát triển: bài toán cho giai đoạn tiếp theo
Điểm mấu chốt của chuyến Bắc Mỹ không nằm ở số lượng phát biểu hay thỏa thuận ký kết, mà ở việc Việt Nam có biến ngoại giao cấp cao thành nguồn lực cụ thể cho phát triển hay không. Khi đối ngoại và hội nhập quốc tế được đặt mục tiêu “tạo ra nguồn lực và năng lượng để phát triển đất nước và kiến tạo sức mạnh quốc gia”, mọi tuyên bố chung đều phải được đo bằng số dự án, năng lực công nghệ mới, hay số doanh nghiệp Việt Nam nâng cấp vị trí trong chuỗi giá trị.
Ở đây, Bắc Mỹ là bài thi khó nhưng giàu tiềm năng. Mỹ và Canada là những trung tâm công nghệ, tài chính, khoa học; Việt Nam là nền kinh tế đang muốn chuyển từ gia công sang tự chủ một phần về công nghệ và thiết kế. Câu hỏi không còn là “kim ngạch tăng bao nhiêu”, mà là công nghệ nào được đồng phát triển, nguồn nhân lực nào được đào tạo, và bao nhiêu doanh nghiệp Việt bước lên nấc thang cao hơn trong chuỗi giá trị toàn cầu.
Kết luận hợp lý cho chuyến Tổng Bí thư Tô Lâm Bắc Mỹ là: Việt Nam đang chủ động hơn trong việc giữ thế cân bằng chiến lược Việt Nam, nhưng thước đo thành công sẽ nằm ở bước tiếp theo – khả năng biến những tuyên bố về hợp tác công nghệ, đầu tư, năng lượng, kinh tế số và kinh tế xanh thành các dự án cụ thể, có hiệu quả và bền vững. Nếu làm được điều đó, ngoại giao Việt Nam Mỹ và hợp tác với Canada sẽ không chỉ là câu chuyện chính trị, mà là đòn bẩy nâng cấp năng lực phát triển của Việt Nam trong nhiều thập kỷ tới.
