Kỳ thi tốt nghiệp trung học nghề là gì và vì sao quan trọng?
Kỳ thi tốt nghiệp trung học nghề là kỳ đánh giá cuối khóa của chương trình trung học nghề, gồm các môn toán, ngữ văn, hai môn học theo định hướng nghề nghiệp và bài thi chuyên môn nghề, nhằm công nhận trình độ học vấn phổ thông định hướng nghề nghiệp và năng lực nghề của học sinh, đồng thời tạo căn cứ cho việc tiếp tục học lên trình độ cao hơn hoặc tham gia thị trường lao động. Đây không phải một kỳ thi "hạng hai" so với tốt nghiệp THPT, mà là nỗ lực đặt học nghề ngang hàng với học phổ thông trong cùng một khung đánh giá. Khi Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Thông tư 75/2026 về phần kiến thức THPT trong chương trình trung học nghề và Thông tư 79/2026 về quy chế đào tạo, đánh giá, thi tốt nghiệp trong giáo dục nghề nghiệp, thông điệp rất rõ: học sinh đi theo lộ trình nghề vẫn phải được bảo đảm quyền học tiếp và cơ hội vào đại học như các bạn THPT. Đây là bước chuyển từ tư duy "học nghề là lối rẽ" sang "học nghề là một làn đường song song".
Chương trình trung học nghề mới: 3 năm, 1.610 giờ kiến thức phổ thông
Điểm mạnh nhất của chương trình trung học nghề mới là cấu trúc 3 năm tương ứng với lớp 10, 11, 12, tổ chức theo niên chế với tối thiểu 35 tuần thực học mỗi năm. Người học có bằng tốt nghiệp THCS sẽ học chương trình này trong 3 năm, với khối lượng học tập tối thiểu 90 tín chỉ ở bậc 3 và 100 tín chỉ ở bậc 4 Khung trình độ quốc gia Việt Nam; thời gian hoàn thành không được vượt quá gấp đôi thời gian đào tạo. Thông tư 75 quy định phần kiến thức THPT trong chương trình trung học nghề gồm 1.610 giờ trong 3 năm, chỉ chọn kiến thức cốt lõi, thiết thực, phù hợp định hướng nghề nghiệp chứ không bê nguyên toàn bộ chương trình THPT. Đây là thiết kế khôn ngoan: giảm tải lý thuyết, tăng tính ứng dụng mà vẫn bảo đảm "hoàn thiện học vấn phổ thông" cho người học. Chương trình bắt buộc vẫn có toán, ngữ văn, tiếng Anh, lịch sử, tin học, nhưng đều được thiết kế theo hướng ứng dụng nghề nghiệp, gắn kiến thức với các tình huống, bối cảnh của nhóm ngành đào tạo. Điều này tạo nên một kiểu học phổ thông khác: ít thi hàn lâm, nhiều gắn với công việc.
Cấu trúc 5 môn thi: từ toán, văn đến môn thi chuyên môn nghề
Kỳ thi tốt nghiệp trung học nghề gồm 5 thành phần: toán, ngữ văn, 2 môn học theo định hướng nghề nghiệp và chuyên môn nghề. Ngữ văn thi tự luận 120 phút, toán thi trắc nghiệm 90 phút. Hai môn định hướng nghề nghiệp có thể thi trắc nghiệm, tự luận hoặc kết hợp, với thời gian không quá 90 phút mỗi môn; nội dung bám sát chương trình định hướng nghề nghiệp của nhóm ngành, nghề học sinh đang theo học. Đáng chú ý nhất là môn thi chuyên môn nghề: bắt buộc thi cả lý thuyết và thực hành nghề. Phần lý thuyết có thể viết, trắc nghiệm hoặc vấn đáp, với thời gian tối đa 90 phút cho viết hoặc trắc nghiệm, còn vấn đáp không quá 30 phút chuẩn bị và 20 phút trả lời mỗi thí sinh. Phần thực hành yêu cầu học sinh thực hiện nhiệm vụ kỹ năng tổng hợp để hoàn thành sản phẩm, dịch vụ hoặc một phần sản phẩm, dịch vụ; thời gian do người đứng đầu cơ sở đào tạo quy định phù hợp với chuẩn đầu ra và đặc thù ngành nghề. Đây là điểm khác biệt căn bản so với kỳ thi tốt nghiệp THPT vốn chủ yếu kiểm tra lý thuyết. Kỳ thi tốt nghiệp trung học nghề, nếu được tổ chức đúng, sẽ cho thấy người học thực sự làm được gì, chứ không chỉ biết gì.
Con đường vào đại học từ trung học nghề: cơ hội hay thử thách?
Thay đổi quan trọng nhất về mặt cơ hội là: học sinh trung học nghề có thể đăng ký dự thi các môn trong kỳ thi tốt nghiệp THPT nếu có nguyện vọng và đáp ứng điều kiện theo quy định; kết quả kỳ thi này được sử dụng để đăng ký xét tuyển vào các chương trình đào tạo ở trình độ cao hơn. Nói cách khác, tuyển sinh đại học từ trung học nghề không còn là ngoại lệ mà trở thành một lộ trình chính thức. Điều kiện là người học phải hoàn thành phần kiến thức chương trình THPT được tích hợp trong 3 năm trung học nghề – chính là 1.610 giờ kiến thức phổ thông đã được lựa chọn. Ở năm thứ ba, các cơ sở đào tạo phải bố trí nội dung phù hợp để học sinh phát triển kiến thức, kỹ năng nghề, đồng thời chuẩn bị cho lựa chọn tiếp tục học tập, đào tạo hoặc tham gia thị trường lao động. Quy chế cũng cho phép đào tạo chính quy, thường xuyên, trực tiếp, từ xa hoặc kết hợp; văn bằng, chứng chỉ đào tạo thường xuyên có giá trị pháp lý như chính quy. Điều này mở thêm cánh cửa cho những bạn vừa làm vừa học, tích lũy tín chỉ theo điều kiện cá nhân. Vấn đề không còn là "có đường hay không", mà là liệu các trường đại học có mạnh dạn thiết kế phương thức tuyển sinh phù hợp cho nhóm thí sinh trung học nghề hay vẫn ưu tiên lối mòn quen thuộc.
Ý nghĩa của Thông tư 79 và những việc tiếp theo
Thông tư 79/2026 về quy chế đào tạo trong giáo dục nghề nghiệp không chỉ nhắm đến riêng bậc trung học nghề; nó đặt ra một khung thống nhất về tổ chức đào tạo, đánh giá và thi tốt nghiệp cho các chương trình giáo dục nghề nghiệp nói chung. Thông tư yêu cầu nội dung, khối lượng, nhịp độ học tập phải được bố trí sao cho người học có nền tảng kiến thức phổ thông trước khi tiếp thu kiến thức nghề; đồng thời quy định rõ tỷ lệ dạy học trực tuyến tối đa 30% tùy tính chất môn học, mô đun. Trong thời hạn 60 ngày kể từ khi Thông tư có hiệu lực, mọi cơ sở giáo dục nghề nghiệp phải rà soát, sửa đổi, bổ sung và ban hành quy chế đào tạo, các quy định nội bộ cho phù hợp với quy chế mới. Trước khi Bộ ban hành ngân hàng đề thi theo ngành, nghề cho các môn toán, ngữ văn và môn nghề, các cơ sở đào tạo sẽ tự xây dựng đề thi. Đây vừa là thách thức, vừa là cơ hội: nếu làm kỹ, mỗi trường có thể thiết kế cách đánh giá phản ánh đúng đặc thù ngành nghề của mình. Về dài hạn, sự chuẩn hóa bằng ngân hàng đề thi chung sẽ là phép thử thực sự cho chất lượng đào tạo nghề trên toàn hệ thống. Nếu kỳ thi tốt nghiệp trung học nghề được coi trọng, tổ chức nghiêm túc, nó sẽ giúp nâng vị thế giáo dục nghề nghiệp, khiến lựa chọn học nghề sau THCS trở thành quyết định tự tin chứ không phải phương án "bị đẩy".
