Thông tư 79: Trung học nghề không còn là ngõ cụt học vấn
Quy chế giáo dục nghề mới về chương trình trung học nghề là bộ quy định điều chỉnh cách tổ chức dạy học, thi tốt nghiệp và công nhận kết quả học tập cho học sinh theo mô hình vừa học văn hóa phổ thông vừa học nghề, nhằm mở cho các em hai con đường song song: đi thẳng vào thị trường lao động hoặc tiếp tục học ở bậc cao hơn. Bộ GD-ĐT đã ban hành Thông tư số 79/2026/TT-BGDĐT về quy chế đào tạo trong giáo dục nghề nghiệp, trong đó có phần quan trọng dành cho chương trình trung học nghề. Thông tư này thay thế nhiều quy định cũ về đào tạo sơ cấp, thường xuyên, từ xa và tổ chức đào tạo trình độ trung cấp, cao đẳng. Điều đó cho thấy trung học nghề đang được nhìn lại như một trụ cột của hệ thống, chứ không phải “lối rẽ hạng hai” sau THCS.
Theo quy chế mới, trong vòng 60 ngày kể từ khi Thông tư có hiệu lực, các cơ sở giáo dục nghề nghiệp buộc phải rà soát, sửa đổi và ban hành lại quy chế đào tạo nội bộ cho phù hợp. Đây không phải thay đổi mang tính hình thức; nó là lệnh “tái thiết” toàn bộ cách vận hành trung học nghề. Nếu các trường làm nghiêm, học sinh sẽ được học trong một hệ thống rõ lộ trình, có chuẩn đầu ra, có đường liên thông lên trên. Nếu chậm trễ hoặc làm qua loa, cơ hội mở ra trên giấy sẽ không đến được với từng lớp học, từng xưởng thực hành.
Chương trình 3 năm: vừa nền tảng phổ thông, vừa kỹ năng nghề
Hạt nhân của trung học nghề là cấu trúc chương trình: học niên chế 3 năm liên tục, tương ứng lớp 10, 11, 12 phổ thông; mỗi năm có 2 học kỳ chính và tối thiểu 35 tuần thực học. Quy định này đặt trung học nghề ngang về thời lượng với THPT, gửi đi thông điệp rõ ràng rằng con đường nghề không kém về mức độ học tập, chỉ khác về định hướng. Các cơ sở đào tạo phải xây dựng kế hoạch toàn khóa kết hợp kiến thức chương trình THPT với kiến thức chuyên môn nghề, bảo đảm người học có nền tảng phổ thông đủ để tiếp thu kiến thức nghề. Nếu làm tốt, học sinh sẽ không bị hổng văn hóa, đồng thời hình thành tư duy nghề nghiệp ngay từ tuổi 15–16.
Năm học thứ ba được thiết kế như điểm bản lề: chương trình phải bố trí nội dung giúp học sinh phát triển kiến thức, kỹ năng nghề để chuẩn bị cho lựa chọn hoặc tiếp tục học, hoặc đi làm. Cách sắp xếp này rất đáng ủng hộ, vì nó buộc nhà trường không thể dạy nghề một cách rời rạc mà phải hướng tới quyết định sau tốt nghiệp của học sinh. Thi tốt nghiệp trung học nghề gồm Toán, Ngữ văn, các môn theo định hướng nghề nghiệp và phần chuyên môn nghề thi cả lý thuyết lẫn thực hành. Kỳ thi này, nếu được tổ chức nghiêm túc, sẽ là “bài kiểm tra chân thực” năng lực của mô hình trung học nghề, chứ không chỉ là thủ tục phát bằng.
Thi tốt nghiệp THPT và xét tuyển đại học: cánh cửa thứ hai cho học sinh nghề
Điểm đột phá nhất của quy chế giáo dục nghề lần này là thừa nhận rõ quyền học lên của học sinh trung học nghề. Người học nếu có nguyện vọng và đáp ứng điều kiện theo quy định được đăng ký dự thi các môn trong kỳ thi thi tốt nghiệp THPT; kết quả thi có thể dùng để đăng ký xét tuyển vào các chương trình đào tạo ở trình độ cao hơn. Nói cách khác, tấm bằng trung học nghề nay không còn “khóa” cánh cửa đại học, cao đẳng. Việc hoàn thành phần kiến thức chương trình THPT cũng là căn cứ để học liên thông lên trình độ cao hơn. Đây là tín hiệu mạnh mẽ rằng hệ thống đang dịch chuyển sang mô hình giáo dục mở, nơi học nghề không đồng nghĩa với dừng lại ở bậc trung cấp.
Tuy nhiên, để cơ hội này thành hiện thực cho số đông, còn nhiều thách thức. Trước hết, chương trình phải bảo đảm học sinh học trung học nghề nắm vững kiến thức phổ thông đủ để thi tốt nghiệp THPT cạnh tranh với học sinh THPT. Nếu phần văn hóa bị “ép mỏng” vì ưu tiên giờ thực hành, các em sẽ yếu thế ngay trên sân chơi kỳ thi. Thứ hai, các trường đại học, cao đẳng cần chủ động thiết kế phương án xét tuyển phù hợp với hồ sơ học sinh trung học nghề, thay vì chỉ “mở cửa tượng trưng”. Nếu không, quy định mới sẽ biến thành một lời hứa đẹp nhưng xa tầm tay của phần lớn học sinh.
Đào tạo linh hoạt, công nhận năng lực: cơ hội cho người học "đi đường vòng"
Quy chế mới thống nhất các hình thức, phương thức tổ chức đào tạo: chính quy, thường xuyên; trực tiếp, từ xa và kết hợp. Đối với đào tạo thường xuyên, người học có quyền lựa chọn, sắp xếp thời gian học và tích lũy kết quả theo mô đun, tín chỉ cho phù hợp điều kiện cá nhân. Văn bằng, chứng chỉ của hình thức thường xuyên có giá trị pháp lý như chính quy. Đây là điểm rất tiến bộ, vì nó cho phép những bạn phải đi làm sớm, nghỉ học giữa chừng, hoặc muốn học thêm ngành nghề mới có thể “đi đường vòng” nhưng vẫn đến cùng đích học vấn. Nếu các trung tâm đào tạo biết tận dụng, trung học nghề hoàn toàn có thể trở thành không gian tái đào tạo cho thanh niên lao động, chứ không chỉ dành riêng cho học sinh sau THCS.
Một bước tiến khác là quy định về công nhận, chuyển đổi kết quả học tập và miễn trừ nội dung. Người học đã tích lũy năng lực nghề qua chứng chỉ kỹ năng nghề, quá trình học tập, làm việc, thực hành nghề hoặc hình thức phù hợp khác có thể được xem xét công nhận kết quả đối với môn, mô đun tương ứng nếu đáp ứng yêu cầu về nội dung, mục tiêu, chuẩn đầu ra. Việc công nhận được thực hiện thông qua đánh giá năng lực nghề nghiệp thực tế, có sự tham gia của đại diện cơ sở đào tạo và doanh nghiệp. Điều này giúp hạn chế lãng phí thời gian, tránh học lại những gì đã biết. Nhưng nó cũng đặt ra yêu cầu rất cao về minh bạch và chuyên môn của hội đồng đánh giá; nếu buông lỏng, nguy cơ “học giả, bằng thật” sẽ làm mất giá trị cả hệ thống.
Doanh nghiệp, chuyển đổi số và điều kiện để quy chế đi vào đời sống
Quy chế giáo dục nghề lần này cũng thể hiện nỗ lực kéo trung học nghề lại gần hơn với thế giới việc làm. Đào tạo tại doanh nghiệp phải gắn với vị trí việc làm, tiêu chuẩn kỹ năng nghề và điều kiện công nghệ thực tế, đồng thời bảo đảm an toàn, sức khỏe, quyền lợi người học. Trong đánh giá kỹ năng nghề nghiệp khi thực tập tốt nghiệp, hội đồng phải có ít nhất 50% thành viên là người sử dụng lao động, đại diện hiệp hội nghề nghiệp hoặc chuyên gia phù hợp ngành, nghề đào tạo. Với tỷ lệ này, tiếng nói của doanh nghiệp sẽ có trọng lượng thực sự trong việc học sinh có đạt chuẩn nghề hay không. Nếu triển khai đúng, trung học nghề sẽ bớt “xa lạ” với doanh nghiệp, còn doanh nghiệp thì bớt phàn nàn về khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu thực tế.
Ở chiều công nghệ, quy chế cho phép dạy học trực tuyến với tỷ lệ tối đa 30% thời lượng cho môn thực hành, mô đun tích hợp; 70% cho môn lý thuyết chuyên ngành và môn chung, và tới 50% thực hành với một số nghề phù hợp thực hành mô phỏng, nghiệp vụ số. Kết quả học trực tuyến được công nhận tương đương học trực tiếp. Hồ sơ, dữ liệu quản lý đào tạo được vận hành chủ đạo dưới dạng dữ liệu số; người học khi nhập học được cấp mã số gắn với số định danh cá nhân, dùng thống nhất suốt quá trình học. Những quy định này mở đường cho chuyển đổi số thực chất, nhưng cũng đòi hỏi đầu tư hạ tầng và tập huấn cho giáo viên. Nếu ngại thay đổi, các cơ sở rất dễ rơi vào tình trạng “trực tuyến trên giấy” – có quy định nhưng không có trải nghiệm học tập chất lượng.
Kết luận: Hai con đường mở ra, trách nhiệm không còn thuộc riêng học sinh
Nhìn tổng thể, Thông tư 79/2026/TT-BGDĐT về quy chế giáo dục nghề đánh dấu bước dịch chuyển quan trọng: trung học nghề từ chỗ bị xem là lối rẽ dành cho học sinh học yếu, nay trở thành một phương án song song, có lộ trình học lên rõ ràng. Học sinh trung học nghề được quyền đăng ký thi tốt nghiệp THPT và dùng kết quả để xét tuyển vào các chương trình đào tạo cao hơn; năng lực nghề nghiệp tích lũy từ thực tế có thể được công nhận vào chương trình học; doanh nghiệp và công nghệ số được kéo vào sâu hơn trong đào tạo.
Nhưng để những cánh cửa này thực sự mở, không thể chỉ trông vào văn bản. Trường nghề phải can đảm đổi mới chương trình, nâng chất đội ngũ, dạy văn hóa nghiêm túc như THPT. Doanh nghiệp phải coi hợp tác đào tạo là đầu tư cho nguồn nhân lực của chính mình, chứ không phải “mượn sức lao động giá rẻ”. Gia đình và xã hội cần bỏ cách nhìn định kiến với trung học nghề, xem đây là lựa chọn khác, chứ không phải lựa chọn kém. Khi ấy, mỗi học sinh sau THCS sẽ có thêm một con đường: học nghề mà vẫn giữ nguyên quyền mơ về giảng đường đại học.
