Thông tư 79 và thông điệp mới của thi tốt nghiệp trung học nghề
Kỳ thi tốt nghiệp trung học nghề là kỳ đánh giá cuối khóa đối với chương trình giáo dục nghề nghiệp kéo dài ba năm, tương ứng lớp 10, 11, 12, bao gồm kiểm tra kiến thức phổ thông (môn toán, môn ngữ văn, hai môn định hướng nghề nghiệp) và đánh giá chuyên môn nghề ở cả phần lý thuyết lẫn thực hành, nhằm quyết định việc công nhận tốt nghiệp và mở ra cơ hội học lên trình độ cao hơn cho học sinh. Điều đáng nói không phải ở số lượng bài thi, mà ở cách Bộ Giáo dục và Đào tạo thiết kế kỳ thi như một “nút giao” giữa văn hóa phổ thông và kỹ năng nghề theo Thông tư 79/2026/TT-BGDĐT. Kết cấu thi tốt nghiệp trung học nghề buộc học sinh phải chứng minh cả năng lực học thuật lẫn tay nghề, thay vì chỉ “qua môn” để lấy bằng. Đây là bước dịch chuyển tư duy: coi hệ trung học nghề là một lộ trình nghiêm túc, có chuẩn đầu ra rõ ràng, có kỳ thi môn toán văn bài bản bên cạnh phần chuyên môn nghề, chứ không phải lựa chọn “dễ thở” cho những ai ngại học văn hóa.
Ba năm trung học nghề: không còn là “đường vòng” cho học sinh yếu
Theo quy chế mới, chương trình trung học nghề được tổ chức trong ba năm liên tục, tương ứng lớp 10, 11 và 12, mỗi năm có hai học kỳ chính với thời gian thực học tối thiểu 35 tuần. Điều này khẳng định đây là một bậc học đầy đủ, không kém cạnh về thời lượng so với trung học phổ thông. Các cơ sở đào tạo phải xây dựng kế hoạch toàn khóa dựa trên phần kiến thức chương trình trung học phổ thông kết hợp kiến thức chuyên môn nghề, và sắp xếp để học sinh có nền tảng văn hóa trước rồi mới “đi sâu” vào nghề. Ở năm thứ ba, nội dung học phải hướng tới việc giúp học sinh lựa chọn tiếp tục học lên, tham gia đào tạo nâng cao, hoặc bước vào thị trường lao động. Nói thẳng: ai nghĩ vào trung học nghề là “né” toán, văn, né học văn hóa đã lầm. Chính vì khối lượng kiến thức tương đương, cộng thêm phần chuyên môn nghề, học sinh trung học nghề phải có chiến lược học tập nghiêm túc ngay từ lớp 10 nếu không muốn bị “nghẽn” ở cuối khóa.
Cấu trúc 5 phần thi: toán, văn, 2 môn định hướng nghề nghiệp và chuyên môn nghề
Kỳ thi tốt nghiệp trung học nghề gồm 5 hợp phần rõ ràng: môn toán, môn ngữ văn, hai môn học theo định hướng nghề nghiệp và phần thi chuyên môn nghề. Ngữ văn thi tự luận trong 120 phút, toán thi trắc nghiệm trong 90 phút. Đây là kỳ thi môn toán văn đúng nghĩa, đòi hỏi học sinh hệ nghề vẫn phải giữ vững kỹ năng đọc hiểu, lập luận và tư duy logic, không thể “bỏ bê” phần văn hóa. Hai môn định hướng nghề nghiệp có thể thi trắc nghiệm, tự luận hoặc kết hợp, mỗi môn không quá 90 phút. Nội dung gắn với ngành nghề học nên nếu chỉ học đối phó sẽ lộ ngay ở bài thi. Phần chuyên môn nghề gồm cả lý thuyết và thực hành: lý thuyết có thể thi viết, trắc nghiệm hoặc vấn đáp; thực hành là nhiệm vụ kỹ năng tổng hợp để tạo ra sản phẩm, dịch vụ hoặc một phần sản phẩm, dịch vụ theo đúng ngành được đào tạo. Người đứng đầu cơ sở đào tạo quyết định thời gian thi thực hành phù hợp chuẩn đầu ra và đặc thù nghề. Nói cách khác, đây là phần thi “phơi bày” năng lực nghề thật sự của học sinh.
Điều kiện đỗ tốt nghiệp: phải vững cả kiến thức phổ thông lẫn tay nghề
Muốn bước vào thi tốt nghiệp trung học nghề, học sinh phải có điểm tổng kết của tất cả môn học, mô đun từ 5,0 trở lên theo thang điểm 10, đồng thời đạt yêu cầu ở các môn điều kiện và môn đánh giá bằng nhận xét. Đây là “bộ lọc” đầu tiên, ngăn việc học sinh bị hổng kiến thức nhưng vẫn đi thi cho đủ thủ tục. Khi tính điểm tốt nghiệp, điểm trung bình chung khóa học có hệ số 3, điểm thi thực hành nghề có hệ số 2, còn điểm thi lý thuyết chuyên môn nghề, ngữ văn, toán và hai môn định hướng nghề nghiệp có hệ số 1. Người học chỉ được công nhận tốt nghiệp nếu không có điểm thành phần nào dưới 5,0. Quy định này gửi thông điệp rõ ràng: không có chuyện “giỏi nghề, yếu văn hóa vẫn tốt nghiệp”, cũng như không thể “học văn hóa tốt nhưng tay nghề rỗng”. Nếu rớt một môn, học sinh được thi lại không quá hai lần trong thời gian tối đa hoàn thành chương trình. Tỷ trọng hệ số cho thấy: nhà trường coi quá trình học ba năm và phần thi thực hành nghề là trọng tâm, nhưng vẫn bắt buộc học sinh phải qua được ngưỡng tối thiểu ở các bài thi khác để bảo đảm năng lực toàn diện.
Lộ trình linh hoạt sau tốt nghiệp: từ xưởng nghề đến giảng đường
Quy chế mới không đóng học sinh trung học nghề trong “chiếc hộp” kỹ thuật, mà chủ động mở ra nhiều hướng đi. Thứ nhất, học sinh hoàn thành khối lượng học tập phần kiến thức chương trình trung học phổ thông sẽ được ghi nhận trong bảng điểm và đây là căn cứ để dự thi tốt nghiệp trung học nghề cũng như học liên thông lên trình độ cao hơn. Thứ hai, người học trung học nghề nếu có nguyện vọng và đủ điều kiện còn được đăng ký dự thi các môn trong kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông; kết quả có thể dùng để xét tuyển vào các chương trình đào tạo trình độ cao hơn theo quy định tuyển sinh. Điều này biến thi tốt nghiệp trung học nghề thành một điểm nối linh hoạt: ai muốn đi làm, đã có chứng chỉ tay nghề và bằng trung học nghề; ai muốn học tiếp có thể dùng kết quả để bước vào các chương trình cao đẳng, đại học hoặc các lộ trình liên thông. Nhưng để tận dụng được lộ trình này, học sinh phải coi định hướng nghề nghiệp của mình là kế hoạch dài hạn, chứ không phải quyết định “chữa cháy”. Cấu trúc thi và quy định công nhận tốt nghiệp đã rõ, phần còn lại là sự chủ động và nghiêm túc của người học.
