Một cuộc gặp ba bên, nhiều hệ quả hơn một bức ảnh ngoại giao
Thượng đỉnh ba bên là cuộc gặp cấp lãnh đạo giữa Trung Quốc, Mỹ và Nga nhằm trao đổi trực tiếp về các vấn đề cùng quan tâm, nhưng không có nghĩa các bên đã thống nhất chương trình nghị sự hay đạt được thỏa thuận. Ngày 4/11, Bắc Kinh lần đầu công khai xác nhận đang liên lạc với Washington và Moskva về khả năng tổ chức cuộc gặp giữa Chủ tịch Tập Cận Bình, Tổng thống Donald Trump và Tổng thống Vladimir Putin. Đây là bước đi đáng chú ý sau nhiều tuần Trung Quốc giữ im lặng, song cần phân biệt tín hiệu ngoại giao với một kế hoạch đã được chốt: hiện chưa có thỏa thuận chính thức về thời gian, hình thức hay nội dung. Ý nghĩa trước mắt nằm ở việc ba cường quốc đang mở thêm một kênh tiếp xúc cấp cao, trong lúc cuộc chiến Ukraine vẫn đặt ra câu hỏi gai góc về ai được quyền bàn định tương lai của nước này.
Cuộc gặp được cân nhắc bên lề hội nghị APEC tại Thâm Quyến, dự kiến diễn ra ngày 18–19/11. Trung Quốc đăng cai diễn đàn gồm 21 nền kinh tế thành viên, trong đó có Mỹ và Nga. Bối cảnh cũng rộng hơn Ukraine: Washington và Bắc Kinh đang duy trì thỏa thuận đình chiến thương mại tạm thời, dự kiến hết hiệu lực vào tháng 1/2027, trong khi bất đồng về thương mại và chuỗi cung ứng vẫn còn. Vì vậy, thượng đỉnh Trump Putin Tập Cận Bình có thể trở thành nơi các ưu tiên an ninh, thương mại và cạnh tranh chiến lược cùng hiện diện. Nhưng khả năng gặp mặt tự nó chưa chứng minh rằng ba bên có thể tìm được tiếng nói chung.
Kiev có lý do để cảnh giác
Nỗi lo của Ukraine không nằm ở việc các lãnh đạo nói chuyện với nhau, mà ở nguy cơ những người không có mặt lại quyết định các điều kiện liên quan đến chủ quyền và an ninh của họ. Kiev nhiều lần khẳng định phải tham gia mọi cuộc đàm phán về tương lai đất nước; Tổng thống Volodymyr Zelensky bác bỏ khả năng các quyết định được đưa ra mà không có đại diện Ukraine. Ngoại trưởng Andrii Sybiha cũng cảnh báo rằng một cuộc gặp giữa lãnh đạo Nga, Trung Quốc và Mỹ có thể phản tác dụng đối với nỗ lực chấm dứt chiến tranh, trái với cuộc gặp có Ukraine tham gia. Đây là lập luận có trọng lượng: thỏa thuận về lãnh thổ, bảo đảm an ninh hay hậu chiến sẽ khó có tính chính danh và bền vững nếu Kiev chỉ được thông báo sau khi các cường quốc đã định hình khuôn khổ.
Trình tự dự kiến càng khiến vấn đề đại diện trở nên nhạy cảm. Ukraine, Mỹ và Nga dự kiến tổ chức một vòng đàm phán riêng tại Abu Dhabi ngày 10–11/11, tập trung vào an ninh hậu chiến, giảm leo thang, nỗ lực nhân đạo và những bước tiếp theo hướng tới hòa bình. Nếu cuộc gặp cấp lãnh đạo tại APEC diễn ra vài ngày sau đó, nó sẽ tạo một diễn đàn ngoại giao song song, nơi Ukraine không phải thành viên. Châu Âu cũng lo bị đứng ngoài: các quan chức Mỹ dự kiến gặp đại diện Pháp, Đức, Anh, Liên minh châu Âu và NATO tại Brussels để bàn về bảo đảm an ninh và vai trò của châu Âu. Điều này cho thấy Ukraine đàm phán hòa bình không chỉ là chuyện Moskva và Washington; cấu trúc an ninh hậu chiến liên quan trực tiếp đến Kiev và các nước châu Âu.
Cơ hội ngoại giao chưa đồng nghĩa với thỏa thuận
Một cuộc gặp Trump–Putin–Tập có thể mở ra tính toán ngoại giao mới giữa Trung Quốc, Mỹ và Nga: mỗi bên có thể dùng đối thoại trực tiếp để thăm dò lợi ích, trao đổi về kiểm soát vũ khí hạt nhân hoặc đặt vấn đề Ukraine lên bàn. Nhưng không nên nhầm quy mô của cuộc gặp với khả năng tạo ra kết quả. Khác biệt về lợi ích và ưu tiên đối ngoại khiến triển vọng đạt thỏa thuận cụ thể vẫn chưa rõ; một số nhà phân tích cho rằng cuộc gặp có thể mang tính biểu tượng hơn là tạo chuyển biến lớn. Hơn nữa, Washington nói sẵn sàng xem xét các khả năng giúp chấm dứt xung đột, nhưng chưa có chương trình nghị sự chung được công bố. Cuộc gặp chỉ có ích nếu mở đường cho tiến trình bao gồm những bên chịu tác động trực tiếp, thay vì biến việc sắp xếp địa chính trị thành quyết định thay cho họ.
Kết luận hiện tại vì thế không phải là một thỏa thuận đã thành hình, mà là một câu hỏi về tính chính danh của tiến trình. Bắc Kinh xác nhận trao đổi, Moskva trước đó cũng thừa nhận ý tưởng đang được bàn, nhưng ba nước chưa công bố kế hoạch chính thức. Mọi đánh giá về kết quả sẽ phải chờ thông tin rõ hơn về thành phần, chương trình nghị sự và mối liên hệ giữa cuộc gặp tiềm năng với các cuộc thương lượng có Ukraine tham gia. Đối thoại giữa các cường quốc có thể giúp giảm căng thẳng; nếu Kiev bị gạt khỏi những cuộc thảo luận định hình tương lai của mình, nó cũng có thể làm suy yếu lòng tin cần thiết cho hòa bình. Thước đo thực chất không phải là ba nhà lãnh đạo có gặp nhau hay không, mà là liệu ngoại giao ấy có đưa Ukraine vào bàn quyết định hay không.
