Luật an toàn thực phẩm mới: từ cách nhìn riêng lẻ đến quản lý cả chuỗi
Luật an toàn thực phẩm mới là dự thảo sửa đổi đang được xây dựng nhằm chuyển quản lý từ từng khâu riêng lẻ sang quản lý toàn bộ chuỗi sản xuất, lưu thông và kinh doanh thực phẩm bằng dữ liệu và phân tích nguy cơ, đồng thời tăng minh bạch thông tin và truy xuất nguồn gốc để trao lại nhiều quyền kiểm soát hơn cho người tiêu dùng trong việc lựa chọn thực phẩm an toàn. Đây không chỉ là chỉnh sửa kỹ thuật, mà là một sự thay đổi quan điểm: an toàn thực phẩm phải được nhìn như một dòng chảy liên tục, nơi mọi mắt xích đều chịu trách nhiệm, không còn chỗ cho kiểu “ai làm nấy biết”. Khi người mua có thể biết thực phẩm đi từ đâu, qua những ai, vi phạm ở đâu, thì quyền lực trên mâm cơm thuộc về họ chứ không còn nằm hoàn toàn trong tay nhà sản xuất và cơ quan quản lý.
Quản lý chuỗi sản xuất dựa trên mức độ rủi ro: siết trách nhiệm bằng dữ liệu
Điểm then chốt của luật an toàn thực phẩm mới là chuyển từ kiểm soát từng khâu sang theo dõi toàn bộ chuỗi sản xuất, lưu thông, kinh doanh trên cơ sở phân tích nguy cơ và dữ liệu liên thông. Thay vì áp dụng một quy chế giống nhau cho mọi loại thực phẩm, dự thảo phân nhóm sản phẩm theo mức độ rủi ro để áp dụng biện pháp quản lý tương ứng, từ quản lý sản phẩm, cơ sở sản xuất kinh doanh đến xử lý sự cố và hậu kiểm. Cách tiếp cận này thực tế và công bằng hơn: nhóm nguy cơ cao sẽ bị giám sát chặt, còn nhóm nguy cơ thấp không bị đè nặng bởi thủ tục vô lý. Hậu kiểm được đặt vào vị trí rõ ràng, với thanh tra, kiểm tra, lấy mẫu giám sát thị trường và kiểm tra hồ sơ sau công bố. Nói thẳng, doanh nghiệp sẽ không chỉ sợ lúc xin giấy phép, mà phải duy trì chuẩn mực suốt vòng đời sản phẩm vì mọi thứ đã được ghi lại trong cơ sở dữ liệu.
Công khai cơ sở vi phạm: minh bạch để người mua tự bảo vệ mình
Điểm gây tranh luận nhưng lại có lợi rõ rệt cho người tiêu dùng là yêu cầu công khai cơ sở vi phạm an toàn thực phẩm. Cử tri đã đề nghị lập hệ thống danh sách và công khai trên toàn quốc các cơ sở vi phạm an toàn thực phẩm, gắn với khả năng nhận diện rủi ro của người mua và năng lực giám sát của cơ quan quản lý. Bộ Y tế khẳng định người dân có quyền tiếp cận thông tin về tình trạng vi phạm, sự cố an toàn thực phẩm và danh sách cơ sở vi phạm thông qua hệ thống dữ liệu quốc gia thống nhất. Đây là bước chuyển từ “nghe tin đồn” sang “tra cứu bằng dữ liệu”: thay vì hỏi nhau xem quán nào từng bị phạt, người mua có thể kiểm tra tên cơ sở trên hệ thống và quyết định có tiếp tục sử dụng dịch vụ hay không. Công khai, nếu làm đến nơi đến chốn, sẽ là thứ kỷ luật thị trường mạnh mẽ hơn nhiều so với một biên bản xử phạt treo trong ngăn tủ.
Truy xuất nguồn gốc thực phẩm và kiểm soát chất lượng rau quả trong toàn bộ chuỗi
Với rau, củ, quả – nhóm gây lo lắng nhiều nhất hiện nay – luật nhấn mạnh yêu cầu kiểm soát từ khâu sản xuất. Theo quy định, tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh thực phẩm phải bảo đảm an toàn trong toàn bộ quá trình từ sản xuất, sơ chế, chế biến đến bảo quản và lưu thông; các chất, phụ gia, hóa chất không được phép sử dụng hoặc sử dụng vượt mức quy định, gây ảnh hưởng sức khỏe người tiêu dùng, không được đưa vào quá trình sản xuất, kinh doanh. Trên nền đó, hệ thống thông tin an toàn thực phẩm thống nhất từ Trung ương đến địa phương được xây dựng để từng bước chuyển đổi số công tác quản lý theo chuỗi cung ứng, phục vụ giám sát, kiểm tra, phân tích nguy cơ và đặc biệt là truy xuất nguồn gốc thực phẩm đang lưu thông trên thị trường. Công nghệ nhận diện điện tử được định hướng ứng dụng để theo dõi, truy xuất quá trình sản xuất và lưu thông thực phẩm. Khi dữ liệu được kết nối với đăng ký doanh nghiệp và sản xuất ban đầu, mỗi lô rau quả bán ra thị trường về lý thuyết đều có “hồ sơ” đi kèm.
Người tiêu dùng trong hệ sinh thái mới: quyền lực đi kèm trách nhiệm
Đằng sau những điều khoản pháp lý, câu chuyện thực sự là ai sẽ nắm quyền lực trong hệ sinh thái thực phẩm mới. Với luật an toàn thực phẩm mới, dữ liệu không chỉ để cơ quan quản lý phân tích nguy cơ, cảnh báo sớm, phối hợp kiểm tra, hậu kiểm và xử lý vi phạm, mà còn để người tiêu dùng tự ra quyết định dựa trên thông tin thay vì cảm tính. Theo một phát biểu được công bố, "Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi), gồm 9 chương, 75 điều, đang được xây dựng với định hướng thay đổi cách quản lý theo hướng bao quát cả chuỗi giá trị thực phẩm". Đáng chú ý, dự thảo tiếp tục được lấy ý kiến chuyên gia, hiệp hội và doanh nghiệp trước khi trình Quốc hội khóa XVI tại Kỳ họp thứ 2 vào tháng 10/2026. Nghĩa là người dân vẫn còn thời gian để yêu cầu hệ thống dữ liệu thân thiện, cảnh báo dễ hiểu, và cơ chế công khai cơ sở vi phạm thật sự hữu ích. Nếu bỏ lỡ cơ hội này, chúng ta sẽ có một bộ luật hiện đại trên giấy, nhưng mâm cơm lại không an toàn hơn là mấy.
