Đổi cách quản lý: phòng ngừa thay vì đợi có vi phạm
Luật an toàn thực phẩm là khung pháp lý quy định cách phòng ngừa, giám sát và xử lý nguy cơ gây hại cho sức khỏe trong suốt hành trình của thực phẩm, từ sản xuất ban đầu đến khi người dân sử dụng. Dự thảo sửa đổi đặt trọng tâm vào quản lý rủi ro xuyên chuỗi, thay vì đợi thành phẩm ra thị trường rồi mới tìm vi phạm.
Ngày 24/10, Chính phủ trình Quốc hội báo cáo về dự án luật sửa đổi; dự thảo gồm 9 chương, 74 điều và đang được Quốc hội khóa XVI xem xét tại Kỳ họp thứ 2. Việc sửa luật là cần thiết sau 16 năm thực thi, khi quản lý còn phân tán giữa nhiều cơ quan, dữ liệu thiếu kết nối và một số hoạt động kinh doanh thực phẩm trực tuyến vẫn có khoảng trống pháp lý.
Đây là hướng đi đúng: kiểm tra một lô hàng cuối chuỗi có thể phát hiện vấn đề, nhưng thường không đủ để ngăn nó lặp lại. Dự thảo muốn xác định nguy cơ phát sinh ở khâu nào, ai phải kiểm soát và cần hành động ra sao khi có sự cố. Bốn nhóm chính sách tập trung vào kiểm soát nguy cơ theo chuỗi, đổi mới kiểm tra thị trường, xây dựng dữ liệu liên thông và quản lý thức ăn đường phố, suất ăn tập thể.
Mỗi mắt xích phải chịu phần trách nhiệm của mình
Phạm vi kiểm soát được mở từ trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản, thu hái, đánh bắt, khai thác và giết mổ đến sơ chế, chế biến, bảo quản, vận chuyển, kinh doanh và lưu thông. Trọng tâm không còn chỉ là sản phẩm cuối cùng có đạt yêu cầu hay không; điều kiện vận hành và việc tuân thủ tại từng cơ sở cũng phải được xem xét.
Lý do rất cụ thể: thực phẩm đi qua nhiều công đoạn, nên một nguyên liệu nhiễm bẩn, khâu bảo quản sai hoặc vận chuyển không bảo đảm có thể làm ảnh hưởng cả lô hàng trước khi đến bàn ăn. Một mắt xích bị bỏ ngỏ khiến kiểm tra ở khâu sau khó khôi phục đầy đủ lịch sử xử lý và khoanh vùng chính xác người chịu trách nhiệm.
Theo hướng đề xuất, cơ sở sản xuất và kinh doanh phải chủ động đáp ứng yêu cầu an toàn; cơ quan quản lý tăng giám sát, lấy mẫu và kiểm tra thị trường. Trách nhiệm an toàn thực phẩm vì thế không thể dồn hết cho nơi bán cuối cùng. Với thức ăn đường phố và suất ăn tập thể, dự thảo còn nhấn mạnh trách nhiệm của người kinh doanh cùng vai trò giám sát, phối hợp của chính quyền địa phương.
Hậu kiểm chỉ hiệu quả khi có dữ liệu để truy xuất
Dự thảo chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm thực phẩm, đồng thời định hướng lựa chọn biện pháp theo mức độ nguy cơ. Đây không nên được hiểu là giảm giám sát trước khi hàng hóa lưu thông, mà là thay cách phân bổ nguồn lực: kiểm tra có trọng tâm hơn, theo dõi hoạt động thực tế và xử lý vi phạm dựa trên thông tin có thể truy xuất.
Muốn vậy, dữ liệu phải nối được lịch sử kiểm tra, kết quả lấy mẫu, hồ sơ cơ sở và thông tin nguồn gốc. Hệ thống quốc gia được đề xuất để hỗ trợ các cơ quan phân tích nguy cơ, phát hiện dấu hiệu bất thường, truy xuất sản phẩm và khoanh vùng sự cố nhanh hơn. Người dân cũng có thể tiếp cận thông tin về vi phạm hoặc sự cố, giúp lựa chọn thực phẩm trên cơ sở minh bạch hơn.
Phần khó không nằm ở việc tạo thêm một kho dữ liệu, mà ở chất lượng cập nhật và khả năng các cấp, ngành cùng sử dụng thông tin. Nếu hồ sơ rời rạc hoặc chậm được nhập, hậu kiểm sẽ mất lợi thế phát hiện sớm. Dự thảo định hướng thống nhất đầu mối quản lý từ Trung ương đến địa phương, đồng thời phân cấp cho chính quyền các cấp.
Thước đo sẽ là khả năng ngăn sự cố trước khi đến bàn ăn
Dự thảo đặt ra giai đoạn chuyển tiếp tối đa 36 tháng kể từ ngày luật có hiệu lực để các cơ sở hoàn thiện hồ sơ, cập nhật thông tin sản phẩm vào hệ thống dữ liệu chuyên ngành và cung cấp hồ sơ khi cơ quan có thẩm quyền yêu cầu. Khoảng thời gian này có ý nghĩa thực tế, nhưng cũng là phép thử: quy định mới chỉ tạo chuyển biến nếu cơ sở hiểu rõ nghĩa vụ và cơ quan quản lý thực thi nhất quán.
Với người tiêu dùng, lợi ích không chỉ là có thêm thông tin tra cứu. Điều quan trọng hơn là khi xảy ra sự cố, nguồn hàng có thể được lần theo, sản phẩm liên quan được khoanh vùng và trách nhiệm không bị đẩy qua lại giữa các khâu. Để đạt điều đó, dữ liệu cần phản ánh hoạt động thật, còn hậu kiểm phải tập trung vào nguy cơ thay vì dàn trải.
Dự thảo đang được Quốc hội xem xét, nên các chi tiết cuối cùng còn phụ thuộc quá trình hoàn thiện và triển khai. Nhưng hướng đi đã rõ: an toàn thực phẩm không thể bảo đảm bằng một lần kiểm tra ở cuối hành trình. Kiểm soát chuỗi cung ứng chỉ đáng tin khi từng mắt xích chịu trách nhiệm, dữ liệu cho phép truy xuất và cơ quan quản lý hành động kịp thời.
