Kiểm tra toàn quốc là bước cần thiết
Đào tạo văn bằng hai là chương trình đại học dành cho người đã có bằng đại học, trong đó người học được công nhận hoặc chuyển đổi một số tín chỉ theo quy định nhưng vẫn phải đáp ứng đầy đủ chuẩn đầu ra của ngành mới. Bộ GD&ĐT sẽ phối hợp với Cục An ninh chính trị nội bộ (A03), Bộ Công an kiểm tra công tác đào tạo văn bằng hai ngành Ngôn ngữ Anh theo phương thức từ xa trên phạm vi cả nước. Đây là hướng đi đúng: khi quy mô tăng nhanh, kiểm tra không thể chỉ dừng ở hồ sơ tuyển sinh mà phải xem xét cách tổ chức dạy, học và đánh giá năng lực. Đợt kiểm tra do Vụ Giáo dục Đại học chủ trì, gồm rà soát dữ liệu, lựa chọn một số cơ sở để kiểm tra trực tiếp và chấn chỉnh hạn chế phát hiện được. Trọng tâm toàn quốc giúp tránh tình trạng mỗi nơi áp dụng một chuẩn và để quy mô tuyển sinh vượt quá năng lực đào tạo.
Số liệu cho thấy vì sao cần hành động sớm. Người học văn bằng hai Ngôn ngữ Anh theo hình thức chính quy và vừa làm vừa học tăng từ 10.613 người năm 2023 lên 17.113 người năm 2025, tăng 61,2%; quy mô đào tạo từ xa cũng tăng 60,5%, từ 32.489 lên 52.129 người. Năm 2026, các cơ sở đăng ký 38.224 chỉ tiêu từ xa, bên cạnh 5.810 chỉ tiêu văn bằng hai chính quy và 6.534 chỉ tiêu vừa làm vừa học. Những con số này tự chúng không chứng minh chất lượng thấp, nhưng đặt ra câu hỏi thiết thực: liệu giảng viên, học liệu số, hệ thống quản lý học tập và năng lực đánh giá đủ đáp ứng lượng người học hay không?
Đào tạo từ xa phải được quản lý bằng chuẩn rõ ràng
Đào tạo từ xa không đồng nghĩa với giảm yêu cầu học thuật. Khi người học chủ yếu học qua nền tảng trực tuyến, nhà trường càng cần theo dõi mức độ tham gia, tiến độ học và tính xác thực của hoạt động kiểm tra. Cơ quan quản lý yêu cầu rà soát chương trình, bảo đảm chương trình đại học có khối lượng tối thiểu 120 tín chỉ; việc công nhận, chuyển đổi hoặc miễn học phần cho người đã có bằng khác phải dựa trên đánh giá học thuật, đối sánh nội dung và chuẩn đầu ra, không được biến thành lối tắt làm suy giảm chất lượng. Đây là điểm mấu chốt của đợt kiểm tra đào tạo: tín chỉ được miễn phải có căn cứ đối với từng người học, còn phần kiến thức và năng lực còn thiếu phải được học và đánh giá đầy đủ.
Các trường cũng phải quản lý chặt số tín chỉ sinh viên đăng ký mỗi học kỳ; mức tối đa không được vượt quá một lần rưỡi khối lượng trung bình theo kế hoạch học tập. Quy định này nhằm ngăn học dồn, học vượt trái phép, vốn có thể tạo ra bằng cấp nhanh hơn nhưng không bảo đảm năng lực tương ứng. Với người học, kiểm soát tiến độ có thể đồng nghĩa phải dành đủ thời gian cho từng học phần thay vì kỳ vọng hoàn tất chương trình trong thời gian ngắn. Với cơ sở đào tạo, trách nhiệm không dừng ở việc ban hành quy chế: cần có dữ liệu theo dõi, quy trình cảnh báo và biện pháp xử lý khi phát hiện đăng ký bất thường.
Bằng cấp phải phản ánh năng lực thật
Siết quy trình chỉ có ý nghĩa nếu đi đến khâu đánh giá cuối cùng. Bộ yêu cầu các trường bảo đảm người học văn bằng hai đạt chuẩn đầu ra thực chất, đặc biệt với ngành Ngôn ngữ Anh, đồng thời kiểm soát phương thức đào tạo và hoạt động kiểm tra, đánh giá. Theo thông tin tại cuộc họp, người học chỉ được cấp bằng cử nhân ngành này sau khi có chứng chỉ xác nhận đạt trình độ C1. Yêu cầu ấy có tác động trực tiếp đến người học: tấm bằng phải gắn với năng lực sử dụng tiếng Anh, chứ không chỉ xác nhận đã hoàn tất thủ tục học tập. Vì vậy, đánh giá cần kiểm tra đủ nghe, nói, đọc, viết và được tổ chức trong điều kiện có thể xác minh người dự thi cũng như tính độc lập của kết quả.
Chống gian lận cũng phải là một phần của bảo đảm chất lượng, không phải việc phụ sau khi có sai phạm. Bộ yêu cầu các trường quy định cụ thể và kỷ luật nghiêm hành vi gian lận nghiêm trọng hoặc có tổ chức, gồm thi hộ, nhờ thi hộ, sử dụng trái phép AI hay công nghệ, và can thiệp vào hệ thống quản lý học tập hoặc điểm số. Kiểm tra hiệu quả cần làm rõ trách nhiệm của cơ sở trong giám sát, lưu vết và xử lý vi phạm. Nếu phát hiện sai phạm mà chỉ nhắc nhở, còn chuẩn đầu ra không được kiểm chứng, niềm tin vào giá trị văn bằng sẽ tiếp tục bị tổn hại.
Kết luận: kiểm tra phải dẫn đến chấn chỉnh thực chất
Đợt kiểm tra trên phạm vi cả nước là phản ứng cần thiết trước quy mô đào tạo tăng nhanh và những phản ánh về bất cập trong đào tạo văn bằng hai, nhất là ngành Ngôn ngữ Anh. Nhưng kết quả không nên chỉ là danh sách cơ sở được rà soát. Điều cần được chứng minh là trường có đủ năng lực đào tạo từ xa hay không, việc công nhận tín chỉ có căn cứ hay không, người học có được bảo vệ trước tình trạng học dồn và gian lận hay không, và chuẩn đầu ra có được kiểm tra nghiêm túc hay không. Bộ cũng giao xây dựng thông tư về chuẩn nền tảng đào tạo từ xa, một bước có thể giúp thống nhất yêu cầu quản lý. Chỉ khi kiểm tra gắn với khắc phục, theo dõi và xử lý vi phạm, văn bằng hai mới giữ được giá trị đối với người học và xã hội.
