Tiếng Anh ngôn ngữ thứ hai: cuộc chơi bắt đầu từ giáo viên
Tiếng Anh trở thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học là định hướng biến tiếng Anh từ một môn học tách rời thành công cụ giao tiếp, học tập và quản lý trong nhà trường, nơi học sinh không chỉ học cấu trúc ngữ pháp mà còn dùng tiếng Anh để trao đổi, tiếp nhận kiến thức và tham gia các hoạt động hàng ngày.
Triển khai Đề án “Đưa tiếng Anh thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học giai đoạn 2025 - 2035, tầm nhìn đến năm 2045”, nhiều địa phương đã bước vào giai đoạn hành động với kế hoạch cụ thể ngay từ năm học này. Hà Nội thí điểm tại 20 trường, phủ đủ các cấp học và chia thành 3 mức độ, trong khi TP.HCM tích hợp tiếng Anh từ bậc mầm non. Tuyên Quang, Thanh Hóa, Khánh Hòa, Hải Phòng, Cần Thơ… cũng đã ban hành kế hoạch với mục tiêu biến tiếng Anh thành công cụ sử dụng thường ngày trong môi trường giáo dục.
Điểm mấu chốt ở đây không phải thêm vài tiết tiếng Anh hay thay sách giáo khoa. Nếu giáo viên vẫn dạy theo kiểu cũ, tiếng Anh ngôn ngữ thứ hai chỉ dừng ở khẩu hiệu. Thách thức lớn nhất chính là biến đội ngũ giáo viên hiện tại thành lực lượng đủ năng lực ngoại ngữ, đủ tự tin sư phạm để dạy bằng tiếng Anh và dạy qua tiếng Anh.
Từ khung phát triển chuyên môn đến khảo sát năng lực: trung ương siết nền
Nếu học sinh là người hưởng lợi cuối cùng, thì hệ thống đang chuyển trọng tâm sang người dạy. Viện Chiến lược và chính sách giáo dục phối hợp với Ban Quản lý Đề án Ngoại ngữ quốc gia, Cục Nhà giáo và cán bộ quản lý giáo dục và Hội đồng Anh tại Việt Nam đã tổ chức tham vấn xây dựng “Khung phát triển chuyên môn giáo viên Việt Nam” (TPDF). Khung này áp dụng cho cả giáo viên tiếng Anh lẫn giáo viên các môn khác chuẩn bị dạy bằng tiếng Anh.
TPDF được xây dựng dựa trên khảo sát hơn 2.150 giáo viên, xác định 6 lĩnh vực năng lực: từ định hướng nền tảng, kiến thức chuyên môn và ngôn ngữ, thực hành sư phạm, đến ứng dụng công nghệ số và AI, cùng tự chủ nghề nghiệp và dẫn dắt đổi mới. Mỗi lĩnh vực lại chia 4 cấp độ từ nền tảng đến dẫn dắt, giúp giáo viên “soi gương” lộ trình nghề nghiệp thay vì bị ép xếp loại. Đây là một bước rẽ quan trọng: thay vì chỉ kiểm tra, hệ thống đang tạo khung để bồi dưỡng giáo viên tiếng Anh chất lượng qua một quá trình dài hơi.
Song song đó, Bộ GD-ĐT phối hợp với các sở GD-ĐT tiến hành khảo sát năng lực tiếng Anh của toàn bộ giáo viên không dạy môn tiếng Anh trên cả nước theo Khung năng lực ngoại ngữ 6 bậc dùng cho Việt Nam. Việc khảo sát không nhằm chấm điểm, mà để vẽ bản đồ năng lực làm căn cứ thiết kế các chương trình bồi dưỡng giáo viên tiếng Anh và giáo viên bộ môn phù hợp từng nhóm đối tượng.
TP.HCM: lớp giả định, đồng giảng và câu lạc bộ giáo viên
Trong khi trung ương xây khung, một số trường tại TP.HCM đang biến khẩu hiệu thành giờ dạy cụ thể. Ở một nghĩa nào đó, TP.HCM đang biến lớp học thành “phòng thí nghiệm” cho đổi mới giảng dạy tiếng Anh.
Tại một trường tiểu học ở phường Bến Thành, giáo viên tiếng Anh vào vai học sinh trong các tiết học giả định, nơi giáo viên bộ môn đứng lớp và dạy môn của mình bằng tiếng Anh. Trên 72% giáo viên toàn trường tham gia hoạt động này, qua đó tổ tiếng Anh xây dựng kế hoạch và lộ trình bồi dưỡng tiếng Anh theo nhóm năng lực ngoại ngữ thông qua các lớp câu lạc bộ trong hè và suốt năm học. Quy định mỗi giáo viên phải dạy ít nhất 1 tiết/tuần bằng tiếng Anh, với sự đồng giảng của giáo viên tiếng Anh, buộc thầy cô phải tự học, chuẩn bị, đồng thời tạo môi trường để học sinh tương tác, giao tiếp và nâng cao năng lực tiếng Anh mà không bị áp lực kiểm tra.
Một trường khác ở quận khác chọn cách hỗ trợ chi phí cho giáo viên bộ môn học nâng cao tiếng Anh, tổ chức lớp tiếng Anh với giáo viên bản ngữ ngay tại trường, đồng thời khuyến khích giáo viên tổ chức các hoạt động giáo dục bằng tiếng Anh. Ngay trong hè, nhà trường tổ chức câu lạc bộ bồi dưỡng tiếng Anh cho giáo viên với người nước ngoài, kết hợp ngày hội giao tiếp tiếng Anh. Những mô hình này cho thấy: muốn tiếng Anh trở thành ngôn ngữ thứ hai, nhà trường phải chủ động thiết kế chương trình bồi dưỡng giáo viên tiếng Anh và giáo viên bộ môn gắn trực tiếp với thực tế lớp học, thay vì trông chờ hoàn toàn vào các khóa tập huấn tập trung.
Đổi mới giảng dạy tiếng Anh: từ lớp học đến cộng đồng nghề nghiệp
Các chuyên gia quốc tế không nhấn mạnh việc tăng số tiết hay thay sách, mà nhắc lại bài toán cốt lõi: đầu tư bền cho đội ngũ. Theo một chuyên gia tư vấn từ Anh, muốn đưa tiếng Anh thành ngôn ngữ thứ hai, đội ngũ giáo viên phải có trình độ tiếng Anh cần thiết, kiến thức sư phạm, nguồn lực hỗ trợ và cơ hội phát triển chuyên môn thường xuyên. Nói cách khác, đổi mới giảng dạy tiếng Anh không thể chỉ là vài khóa bồi dưỡng ngắn ngày.
Các khóa đào tạo quy mô lớn giúp giáo viên nắm ưu tiên quốc gia, nhưng để tạo thay đổi lâu dài, giáo viên cần được hỗ trợ liên tục ngay trong cơ sở giáo dục và các cộng đồng chuyên môn tại địa phương. Điều này trùng với những gì đang diễn ra ở TP.HCM: lớp giả định, câu lạc bộ giáo viên, ngày hội giao tiếp tiếng Anh không chỉ là hoạt động phong trào, mà là hạ tầng mềm cho cộng đồng nghề nghiệp. Đây là nơi giáo viên tập luyện chuyển ngữ linh hoạt (dùng cả tiếng Việt lẫn tiếng Anh), học cách giải thích khái niệm chuyên môn bằng tiếng Anh và đánh giá đồng thời kiến thức môn học lẫn năng lực giao tiếp của học sinh.
Chính trong những không gian thực hành này, khái niệm giáo viên tiếng Anh chất lượng được định nghĩa lại: không chỉ là người đạt một bậc ngoại ngữ, mà là người biết xây dựng lớp học hai ngôn ngữ, dẫn dắt học sinh tham gia vào ngôn ngữ học thuật, đồng thời tạo được sự an toàn tâm lý để cả thầy lẫn trò dám nói sai, sửa sai và tiến bộ.
Kết luận: muốn tiếng Anh là ngôn ngữ thứ hai, hãy “đặt cược” vào giáo viên
Đề án quốc gia đã định hướng, các địa phương đã nhập cuộc, một số trường học đã có mô hình cụ thể. Nhưng tất cả những bước đi này chỉ có ý nghĩa khi chúng thực sự xoay quanh giáo viên: bồi dưỡng giáo viên tiếng Anh theo lộ trình dài hạn, hỗ trợ giáo viên bộ môn học và dạy bằng tiếng Anh, xây dựng khung phát triển nghề nghiệp giúp thầy cô tự soi chiếu và tiến lên theo cấp độ.
Thực tế cho thấy chất lượng dạy học tiếng Anh ngôn ngữ thứ hai phụ thuộc trực tiếp vào mức độ hỗ trợ mà giáo viên nhận được: từ chính sách trung ương, nguồn lực địa phương đến sáng kiến cấp trường. Tiếng Anh chỉ có thể trở thành “ngôn ngữ thứ hai” đúng nghĩa khi mỗi lớp học là một môi trường song ngữ sống động, và điều đó chỉ xảy ra nếu giáo viên được xem là trung tâm của mọi quyết định về chương trình, bồi dưỡng và đánh giá. Muốn học sinh dùng được tiếng Anh, chúng ta không có lựa chọn nào khác ngoài việc “đặt cược” nghiêm túc vào đội ngũ thầy cô.
