Từ ưu tiên sinh thái sang thế trận an ninh
Tuyến đường Bắc Cực là mạng lưới hành lang hàng hải ở vùng biển cực bắc, nơi băng tan mở thêm lối vận chuyển giữa châu Á và châu Âu, đồng thời đặt thương mại, an ninh và quyền kiểm soát vào cùng một bàn cờ. Vì vậy, chiến lược EU Bắc Cực mới không còn xem khu vực chủ yếu là vấn đề khí hậu và nghiên cứu khoa học: khối đã chuyển sang đặt an ninh, hạ tầng chiến lược và tự chủ lên hàng đầu. Thay đổi này là phản ứng trước sự hiện diện quân sự gia tăng của Nga cùng hoạt động kinh tế, chiến lược ngày càng sâu của Trung Quốc. EU vẫn giữ mục tiêu bảo vệ môi trường và phát triển bền vững, nhưng không thể tiếp tục giả định Bắc Cực là vùng đệm hòa bình. Khối muốn củng cố giám sát hàng hải, bảo vệ chuỗi cung ứng và đa dạng hóa quan hệ, thay vì trông chờ đồng thuận với Moscow hay Bắc Kinh. Đây là lựa chọn thực tế, song cũng biến cạnh tranh địa chính trị thành trọng tâm rõ nét hơn.
Nga và Trung Quốc đang biến tiềm năng thành sức ép
Mới đây, Nga và Trung Quốc nhất trí mở rộng vận tải dọc các hành lang hàng hải Bắc Cực, tăng dịch vụ giữa cảng và hợp tác đóng tàu cho hoạt động vùng cực. Hai bên đang ghép những lợi thế bổ sung: Nga kiểm soát Tuyến đường biển phía Bắc, gồm cấp phép, thu phí quá cảnh và đội tàu phá băng hạt nhân; Trung Quốc đem lại hàng hóa, tàu biển và năng lực công nghiệp. Sức ép với EU vì thế không chỉ nằm ở số chuyến tàu, mà ở khả năng hai nước cùng định hình hạ tầng và luật chơi. Tuyến này có thể rút hành trình châu Á–châu Âu còn 18–22 ngày, so với 28–35 ngày qua kênh đào Suez, tức giảm khoảng 35%. Dù vậy, thương mại Bắc Cực hiện chỉ chiếm khoảng 0,3% vận tải toàn cầu và có thể lên 1% vào năm 2030, theo ước tính của chiến lược gia David Roche.
EU cần năng lực thực chất, không chỉ tuyên bố
Sự gián đoạn ở Trung Đông làm nổi bật mức độ dễ tổn thương của các tuyến hàng hải truyền thống, khiến vận tải biển Bắc Cực được chú ý như một lựa chọn thay thế. Tuy nhiên, không nên nhầm sức hút chiến lược với một cuộc chuyển dịch thương mại đã thành hình: hàng quá cảnh trên Tuyến đường biển phía Bắc đạt 37,02 triệu tấn năm 2025, trong khi thương mại đường biển toàn cầu năm 2024 là 12,72 tỷ tấn. EU đề xuất mở rộng năng lực phá băng, tăng giám sát hàng hải, kết nối mạng lưới thương mại Bắc Cực với thị trường châu Âu, lập trung tâm an ninh hàng hải và bảo vệ cáp ngầm. Nhưng năng lực phá băng và hạ tầng hiện còn hạn chế, nên những kế hoạch này chưa đủ xóa lợi thế sẵn có của Nga và Trung Quốc. EU có thể kiềm chế ảnh hưởng của hai nước bằng hiện diện và quan hệ đa dạng hơn; muốn có tiếng nói tương xứng, khối phải biến chiến lược thành năng lực vận hành. Nếu không, Bắc Cực sẽ được định hình chủ yếu bởi những bên đã nắm tàu, cảng và quyền kiểm soát tuyến đường.
