Tài nguyên đứng thứ ba thế giới, nhưng giá trị vẫn “đứng yên”
Chuẩn hóa dược liệu truyền thống bằng khoa học và công nghệ là quá trình tổ chức vùng trồng, kiểm soát chất lượng, chuẩn hóa giống, quy trình nuôi trồng, chế biến và kiểm chứng tác dụng dược lý, nhằm biến nguồn cây thuốc bản địa thành nguyên liệu đạt chuẩn, sản phẩm có bằng chứng khoa học và đủ điều kiện cạnh tranh trên thị trường trong nước lẫn quốc tế. Việt Nam được xếp vào nhóm quốc gia giàu dược liệu, đứng thứ ba thế giới với hơn 5.117 loài cây thuốc và nấm, cùng hàng trăm loài động vật, tảo biển, khoáng vật dùng làm thuốc. Thế nhưng, nghịch lý là nguồn cung trong nước mới đáp ứng 25-30% nhu cầu, tương đương khoảng 60.000-80.000 tấn dược liệu mỗi năm. Điều đó cho thấy kho tài nguyên phong phú không tự chuyển thành năng lực sản xuất nếu thiếu chuẩn hóa, tổ chức vùng nguyên liệu và ứng dụng công nghệ chiết xuất dược một cách bài bản.
Vì sao chuẩn hóa khoa học là “tấm hộ chiếu” của y học cổ truyền hiện đại?
Nếu coi dược liệu là ngôn ngữ của y học cổ truyền, thì chuẩn hóa khoa học chính là bộ từ điển giúp thế giới hiểu và chấp nhận ngôn ngữ ấy. Nghị quyết 72-NQ/TW yêu cầu phát huy thế mạnh y học cổ truyền, đồng thời kết hợp chặt chẽ với y học hiện đại trong đào tạo, phòng bệnh, khám và chữa bệnh. Y học cổ truyền hiện đại không thể chỉ dựa vào kinh nghiệm bí truyền, mà phải dựa trên hoạt chất được định lượng, quy trình nuôi trồng đạt chuẩn GACP-WHO và dữ liệu tiền lâm sàng, lâm sàng về độ an toàn, hiệu quả. Khoa học được kêu gọi tham gia từ bảo tồn nguồn gen, lưu giữ giống chuẩn, chọn tạo giống có hàm lượng hoạt chất cao đến chuẩn hóa quy trình nuôi trồng và chế biến. "Với ngành dược liệu, yêu cầu đặt ra không chỉ là khai thác tốt hơn nguồn tài nguyên sẵn có mà quan trọng hơn là biến nguồn tài nguyên sinh học thành nguyên liệu đạt chuẩn, sản phẩm có bằng chứng khoa học và chuỗi giá trị có khả năng cạnh tranh."
Thoát khỏi “bẫy sơ chế”: công nghệ chiết xuất dược và phân tích hoạt chất
Hiện phần lớn sản phẩm từ dược liệu trong nước vẫn dừng ở sản xuất thô hoặc sơ chế đơn giản, thậm chí xuất khẩu nguyên liệu chưa qua chế biến sâu nên giá trị gia tăng rất thấp. Đây là biểu hiện của một nền dược liệu chưa thực sự bước vào kỷ nguyên công nghệ. Muốn tạo ra chuẩn hóa sản phẩm herbal có chất lượng ổn định, ngành dược liệu buộc phải đầu tư mạnh cho các khâu chiết xuất, cô đặc, tinh sạch và định lượng hoạt chất bằng công nghệ sinh học, hóa phân tích cùng hệ thống kiểm soát chất lượng hiện đại. Công nghệ sinh học được xác định là hướng quan trọng để nâng cao chất lượng nguyên liệu, giúp chọn tạo giống có hàm lượng hoạt chất cao, nhân giống sạch bệnh và duy trì tiêu chuẩn trong sản xuất. Song song, công nghệ chiết xuất dược và phân tích hóa học cho phép xác định rõ thành phần, hàm lượng, từ đó thiết kế dạng bào chế phù hợp và nâng cấp bài thuốc cổ truyền thành chế phẩm đạt chuẩn quốc tế.
Chuỗi giá trị số hóa: từ vùng trồng đến dữ liệu lâm sàng
Khoảng cách lớn giữa nghiên cứu khoa học và vùng trồng dược liệu cho thấy chuẩn hóa không thể chỉ diễn ra trong phòng thí nghiệm; nó phải ôm trọn cả cánh đồng và lâm phần. Các chuyên gia đề xuất đẩy mạnh ứng dụng công nghệ, chuyển đổi số và công nghệ sinh học trong nuôi trồng, chế biến, truy xuất nguồn gốc. Ứng dụng công nghệ sinh học trong chọn tạo giống và nhân giống sạch bệnh giúp kiểm soát tốt hơn chất lượng nguyên liệu, duy trì hàm lượng hoạt chất phù hợp yêu cầu sản xuất. Chuyển đổi số có thể hỗ trợ kiểm soát toàn bộ quá trình từ vùng trồng, thu hái, sơ chế đến bảo quản và phân phối; hệ thống truy xuất nguồn gốc giúp giảm tình trạng dược liệu không rõ xuất xứ và tăng niềm tin của thị trường. Ở đầu ra, nghiên cứu tiền lâm sàng và lâm sàng là bước bắt buộc để đánh giá độ an toàn, hiệu quả dược lý của sản phẩm từ dược liệu, nối mạch tri thức cổ truyền với bằng chứng y học hiện đại. Nếu thực hiện đồng bộ, việc ứng dụng khoa học công nghệ và chuyển đổi số có thể đưa ngành dược liệu thoát khỏi tình trạng khai thác tự phát, manh mún để chuyển sang sản xuất có kiểm soát, dựa trên dữ liệu và tiêu chuẩn, qua đó nâng cao vị thế của y học cổ truyền trong hệ thống chăm sóc sức khỏe hiện đại.
Kết luận: Không chuẩn hóa, mọi lợi thế dược liệu đều là “tiềm năng nằm trên giấy”
Sở hữu hơn 5.000 loài cây thuốc và nấm là một lợi thế hiếm có, nhưng nếu ngành dược liệu vẫn khai thác nhỏ lẻ, xuất khẩu thô, thiếu chuẩn hóa và thiếu liên kết chuỗi thì lợi thế ấy chỉ là câu khẩu hiệu. Y học cổ truyền hiện đại không có con đường nào khác ngoài việc chấp nhận luật chơi khoa học: tiêu chuẩn hóa vùng nguyên liệu, công nghệ chiết xuất dược tiên tiến, phân tích hoạt chất, kiểm soát chất lượng và thử nghiệm lâm sàng. Khi tri thức truyền thống được đặt lên bàn cân kiểm chứng khoa học, những bài thuốc hợp lý sẽ trở thành sản phẩm dược liệu chất lượng cao cho cả thị trường nội địa và xuất khẩu, còn những kinh nghiệm không đủ chứng cứ sẽ được điều chỉnh hoặc loại bỏ. Việt Nam đang đứng trước ngã rẽ: hoặc kiên quyết đầu tư cho chuẩn hóa, công nghệ và dữ liệu, hoặc chấp nhận mãi chỉ là nhà cung cấp nguyên liệu giá rẻ cho thế giới. Lựa chọn đầu tiên khó hơn, nhưng đó là con đường duy nhất để kho dược liệu truyền thống thực sự trở thành nền tảng của một nền công nghiệp y học cổ truyền hiện đại, có vị thế toàn cầu.
