Cuộc thi ứng dụng AI: từ khẩu hiệu tới việc làm cụ thể
Cuộc thi ứng dụng AI là sân chơi mà ở đó cán bộ, giáo viên và cơ quan nhà nước dùng các công cụ trí tuệ nhân tạo để xây dựng giải pháp giải quyết những vấn đề hành chính, giáo dục, an sinh và sản xuất gắn chặt với đời sống người dân, thay vì chỉ trình diễn công nghệ trừu tượng. Đáng chú ý, xã Mậu A (Lào Cai) và tỉnh Sơn La đang biến khái niệm này thành hành động cụ thể, với tiêu chí rõ ràng: AI giải quyết vấn đề nào, cho ai và hiệu quả ra sao. Cách tiếp cận này đáng được nhìn nhận như bước chuyển từ nói về chuyển đổi số sang buộc công nghệ phải chứng minh giá trị trong từng hồ sơ, từng lớp học, từng quy trình phục vụ người dân.
Tại Mậu A, Ủy ban nhân dân xã vừa tổ chức chấm điểm vòng 1 Cuộc thi “Ứng dụng AI - Khai thông điểm nghẽn” với 46 bài dự thi của 70 tác giả và nhóm tác giả đến từ các cơ quan, đơn vị, trường học trên địa bàn. Việc một xã miền núi nhỏ tổ chức cuộc thi ứng dụng AI cho chính đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức, giáo viên cho thấy AI cộng đồng địa phương đang hình thành từ cơ sở, không chờ các trung tâm công nghệ lớn. Thông điệp ngầm ở đây rất rõ: AI nếu không giải quyết được tắc nghẽn trong công việc hàng ngày thì không có nhiều ý nghĩa, dù có hiện đại đến đâu.
Mậu A: AI giải quyết việc công sở, trường học và đời sống
Cuộc thi ở Mậu A không phải là buổi trình diễn thành tích, mà là phép thử xem AI giải quyết vấn đề cụ thể đến đâu. Các sản phẩm dự thi tập trung vào hành chính công vụ, giáo dục – đào tạo, y tế, an sinh xã hội, nông – lâm nghiệp và truyền thông cơ sở. Nói thẳng, đây chính là những “điểm đau” thường ngày của một xã miền núi: hồ sơ chậm, giấy tờ nhiều, giáo viên ngập trong sổ sách, thông tin đến dân còn chậm, sản xuất thiếu dữ liệu. Cuộc thi buộc thí sinh phải trả lời câu hỏi rất đời: AI của bạn tháo gỡ khó khăn cụ thể nào trong công việc?
Cách chấm điểm cũng cho thấy thái độ nghiêm túc với ứng dụng thực tế: trong thang 100 điểm, tính ứng dụng thực tiễn chiếm 25 điểm, hiệu quả mang lại chiếm 25 điểm, tức 50% tổng số điểm dành cho khả năng ứng dụng và hiệu quả. Đây là câu nói bằng hành động: "Một ý tưởng mới chỉ có giá trị khi giúp giảm thời gian xử lý, nâng chất lượng phục vụ hoặc giải quyết được vấn đề ở cơ sở". Kết thúc vòng 1, mỗi tổ chấm chọn hai bài xuất sắc để đề xuất vào vòng 2, nhưng mục tiêu không dừng ở giải thưởng; các sáng kiến có khả năng ứng dụng sẽ tiếp tục được kiểm chứng, hoàn thiện và thử nghiệm trong thực tế.
Quan trọng hơn, Mậu A dùng cuộc thi để cụ thể hóa Nghị quyết số 57-NQ/TW và Chiến lược quốc gia về nghiên cứu, phát triển, ứng dụng trí tuệ nhân tạo đến năm 2030. Nhưng giá trị lớn nhất nằm ở việc buộc cán bộ, giáo viên phải tự học công nghệ từ chính công việc mình. Nếu một giải pháp giúp giáo viên giảm việc hành chính, cán bộ xử lý hồ sơ thuận lợi hơn, thông tin cơ sở đến với người dân nhanh hơn hoặc hỗ trợ sản xuất hiệu quả hơn, AI lúc đó mới trở thành công cụ phục vụ địa phương. Nói cách khác, xã đang gieo hạt kỹ năng số và tinh thần đổi mới ngay trong bộ máy, biến AI cộng đồng địa phương thành xu hướng dài hạn chứ không phải phong trào.
Sơn La: dữ liệu thật, bài toán thật và hành chính thông minh
Nếu Mậu A nhấn vào việc hình thành kỹ năng số ở cấp xã, thì Sơn La lại chọn đi thẳng vào trọng tâm: dữ liệu và hành chính thông minh. Đây là lần đầu tỉnh tổ chức một cuộc thi dành riêng cho các cơ quan hành chính nhà nước theo hướng lấy dữ liệu thật, bài toán thật và hệ thống thật làm nền tảng đánh giá. Theo kế hoạch, 16 đội thi từ các sở, ngành tham gia, với lãnh đạo đơn vị trực tiếp làm đội trưởng cùng cán bộ chuyên môn và công nghệ thông tin xây dựng các kịch bản ứng dụng AI để giải quyết bài toán quản lý nhà nước của chính ngành mình. AI giải quyết vấn đề ở đây không phải khẩu hiệu; từng đội phải chỉ ra bài toán cụ thể, dữ liệu cụ thể và cách dùng AI cụ thể.
Điểm mới đáng chú ý là các đội phải thao tác trực tiếp trên dữ liệu kho dùng chung, Trung tâm Giám sát, điều hành thông minh (IOC) và Cổng Dữ liệu mở của tỉnh. Nội dung thi gồm hai phần: giới thiệu hệ thống dữ liệu ngành và kết quả chuyển đổi số, sau đó xây dựng tối thiểu 10 kịch bản ứng dụng AI phục vụ quản lý nhà nước trên kho dữ liệu dùng chung và IOC, cùng tối thiểu 5 kịch bản phục vụ người dân, doanh nghiệp trên Cổng Dữ liệu mở. Các kịch bản buộc phải làm rõ nguồn dữ liệu, quy trình làm sạch, cập nhật, kết quả đầu ra và hiệu quả mang lại. Nói cách khác, đây là cuộc thi ứng dụng AI nhưng cũng là khóa tập huấn bắt buộc về cách làm việc với dữ liệu, tránh cảnh hệ thống dựng lên để đó.
Sở Khoa học và Công nghệ đã phối hợp với doanh nghiệp hoàn thiện hạ tầng kỹ thuật, kho dữ liệu dùng chung, IOC và Cổng Dữ liệu mở; đồng thời hỗ trợ các sở, ngành chuẩn hóa dữ liệu, xây bảng điều khiển, Chatbot AI và hoàn thiện nội dung dự thi. Hệ thống kỹ thuật, đường truyền và môi trường dữ liệu đã sẵn sàng phục vụ cuộc thi. Ban Giám khảo đánh giá dựa trên tính thực tiễn của bài toán, hiệu quả khai thác dữ liệu, khả năng ứng dụng AI và tính khả thi khi triển khai sau cuộc thi. Mục tiêu cuối cùng là hình thành phương thức quản trị dựa trên dữ liệu, giúp cán bộ, công chức khai thác hiệu quả AI trong nhiệm vụ chuyên môn, góp phần xây dựng nền hành chính hiện đại phục vụ người dân, doanh nghiệp ngày càng hiệu quả hơn.
AI từ trung ương tới địa phương: dân chủ hóa công nghệ hay thêm phong trào?
Nhìn rộng hơn, những cuộc thi tại Mậu A và Sơn La cho thấy một hướng đi đáng khích lệ: dân chủ hóa ứng dụng AI, đưa công nghệ ra khỏi phạm vi các doanh nghiệp công nghệ lớn và đưa vào từng xã, từng sở ngành. Từ 46 bài dự thi ở Mậu A, xã đang tạo ra sân chơi để hình thành kỹ năng số và tinh thần đổi mới trong đội ngũ cán bộ, giáo viên. Ở cấp tỉnh, Sơn La sử dụng cuộc thi để chuyển các cơ quan từ giai đoạn số hóa sang giai đoạn khai thác hiệu quả dữ liệu, đưa AI thành công cụ hỗ trợ quản trị, điều hành và nâng chất lượng phục vụ người dân, doanh nghiệp. Nếu tiếp tục đi đúng hướng, đây có thể là nền tảng cho mô hình AI cộng đồng địa phương, nơi mỗi cấp chính quyền đều chủ động đặt bài toán và tự tìm lời giải.
Tuy vậy, câu hỏi lớn là: những sáng kiến này có đi qua được rào cản "xong cuộc thi là cất ngăn kéo" hay không. Ở Mậu A, chính quyền đã nói rõ: các sáng kiến có khả năng ứng dụng phải tiếp tục được kiểm chứng, hoàn thiện và thử nghiệm trong điều kiện thực tế. Ở Sơn La, Ban Giám khảo đánh giá cả tính khả thi khi triển khai sau cuộc thi. Đây là cam kết đúng, nhưng để thành hành chính thông minh, các địa phương phải chấp nhận thay đổi quy trình, phân quyền dữ liệu, và gắn trách nhiệm lãnh đạo với việc đưa kịch bản AI vào vận hành. Nếu không, AI giải quyết vấn đề sẽ dừng lại ở slide trình chiếu đẹp, còn người dân vẫn xếp hàng chờ như cũ.
Kết luận: Không AI nào cứu nổi quy trình nếu không dám thay đổi
Điểm chung của hai cuộc thi là đều đặt AI trong bối cảnh rất đời: hồ sơ hành chính, lớp học, dữ liệu kho dùng chung, Trung tâm Giám sát điều hành thông minh, Cổng Dữ liệu mở. Đây là bước tiến so với nhiều chương trình chỉ dừng ở khẩu hiệu chuyển đổi số. Nhưng thành công thực sự sẽ được đo không phải bằng số bài thi hay số giải thưởng, mà bằng số giải pháp bước ra khỏi hồ sơ để đi vào công việc và đời sống người dân.
Muốn vậy, các địa phương cần ba điều: một là tiếp tục tổ chức những cuộc thi ứng dụng AI gắn với dữ liệu thật, bài toán thật; hai là ràng buộc trách nhiệm triển khai sau cuộc thi; ba là coi AI như công cụ để sửa quy trình, chứ không phải lớp trang điểm công nghệ. AI chỉ có ý nghĩa khi người giáo viên ít phải điền biểu mẫu hơn, người dân ít phải chờ ở bộ phận một cửa hơn, doanh nghiệp tra cứu dữ liệu nhanh hơn. Không có thay đổi này, mọi cuộc thi dù hoành tráng vẫn chỉ là phong trào ngắn hạn trong hành trình dài xây dựng một nền hành chính thông minh.
