Không có lối thoát sạch sẽ cho Washington
Xung đột Mỹ Iran là cuộc đối đầu quân sự và ngoại giao giữa Washington với Tehran, trong đó lựa chọn tấn công, răn đe hay thương lượng đều có thể kéo theo hệ quả vượt khỏi phạm vi hai nước. Nhận định từ truyền thông Mỹ cho thấy Donald Trump không có phương án dễ dàng để chấm dứt thế đối đầu: mỗi lựa chọn đều đòi hỏi ông cân bằng giữa sức ép quân sự, nguy cơ trả đũa và một lối rút có thể chấp nhận về chính trị.
Sức ép tăng lên sau những đợt giao tranh trước đó và các cuộc tập kích nhằm vào bệ phóng tên lửa, UAV, với mục tiêu ngăn Iran đe dọa tàu thương mại qua eo biển Hormuz. Washington cũng viện dẫn quyền tự vệ nếu lực lượng Mỹ hoặc tàu thuyền trong khu vực đối mặt nguy cơ rõ ràng, trực tiếp. Trong khi đó, lo ngại về một giai đoạn chiến sự cường độ cao mới sau bầu cử giữa kỳ Mỹ càng khiến các nước trong khu vực chuẩn bị cho kịch bản xấu.
Ngày 8/11, Trump nói quyết định tấn công thêm tùy thuộc việc Iran có chấp nhận một thỏa thuận đủ mạnh hay không. Cách đặt điều kiện ấy giúp ông giữ áp lực, nhưng cũng biến ngoại giao thành cuộc thử sức: nếu Tehran không nhượng bộ, Washington phải chứng minh lời đe dọa có sức nặng mà không tự kéo mình vào một cuộc chiến khó kiểm soát.

Hai lựa chọn quân sự, cùng nguy cơ mất quyền kiểm soát
Phương án tham vọng nhất là một chiến dịch ngắn, cường độ cao, nhắm vào cơ sở năng lượng, hạt nhân, kho tên lửa và UAV của Iran. Quy mô lực lượng được mô tả cho thấy đây không phải đòn cảnh cáo nhỏ: máy bay từ tàu sân bay, căn cứ trong khu vực và oanh tạc cơ tầm xa có thể tham gia. Nhưng vài ngày không kích khó làm chính quyền Iran sụp đổ; còn việc đánh vào cơ sở ngầm như núi Pickaxe cũng chưa chắc đạt mục tiêu. Sức mạnh hỏa lực vì thế không đồng nghĩa với một kết cục chính trị có thể định trước.
Lựa chọn thứ hai là thu hẹp đòn đánh, loại nhiều mục tiêu năng lượng và tập trung vào cơ sở quân sự, hạt nhân. Cách làm này có thể hạn chế động cơ trả đũa nhằm vào hạ tầng các nước vùng Vịnh, nhưng vẫn là bước leo thang đáng kể so với các cuộc tập kích hạn chế gần đây. Cả hai phương án đều mang rủi ro cốt lõi: Iran có thể đáp trả theo nhịp độ và địa điểm do Tehran lựa chọn, chứ không theo lịch trình của Nhà Trắng.
Tehran cảnh báo một cuộc chiến mới có thể kéo dài hơn những lần trước, và tổng thống Mỹ sẽ không thể tự quyết định khi nào hay theo điều kiện nào chiến sự kết thúc. Giới chức Iran còn nói phản ứng có thể vượt khỏi Trung Đông, trong khi quân đội nước này tuyên bố đã xác định một chiến trường rộng để gây tổn thất. Đây là lời cảnh báo không thể xem nhẹ: Washington có thể mở màn chiến dịch, nhưng không bảo đảm giữ được quyền kiểm soát điểm kết thúc.

Đàm phán, rút lui hay duy trì thế giằng co
Hai hướng còn lại là tiếp tục duy trì tình trạng hiện nay cho tới khi tìm được lối rút, hoặc thúc đẩy một thỏa thuận hẹp để mở lại eo biển Hormuz, giữ trừng phạt và từng bước rút quân. Washington cũng có thể để Phó tổng thống Vance đứng ra đàm phán. Những phương án này tránh được quyết định tấn công ngay lập tức, nhưng không tự giải quyết bất đồng về chương trình hạt nhân, an ninh hàng hải hay mức độ nhượng bộ mà mỗi bên đòi hỏi. Giữ nguyên hiện trạng còn kéo dài chi phí chính trị và quân sự của việc phong tỏa.
Triển vọng đàm phán hạt nhân Iran vẫn chưa rõ. Các bên trung gian tiếp tục trao đổi với Tehran nhưng chưa có đột phá; Ngoại trưởng Marco Rubio cho rằng các yêu cầu của Iran là phi thực tế. Dẫu vậy, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi tuyên bố Tehran sẵn sàng cho cả phương án phòng thủ lẫn ngoại giao và kêu gọi đối thoại. Cánh cửa thương lượng chưa đóng, nhưng còn quá mong manh để coi là lối thoát chắc chắn.
Trump nói Mỹ đã làm suy giảm đáng kể năng lực quân sự Iran và vẫn có thể không kích lần nữa. Đồng thời, ông cho biết khó ra lệnh tấn công mới khi đàm phán chấm dứt xung đột còn tiến triển. Sự đan xen giữa lời mời thương lượng và đe dọa quân sự có thể tạo sức ép, song cũng làm tăng nguy cơ tính toán sai lầm nếu mỗi bên hiểu khác nhau về giới hạn.

Cái giá của leo thang sẽ không dừng ở chiến trường
Một đợt tấn công mới có thể gây thiệt hại cho năng lực tên lửa và UAV của Iran, nhưng lợi ích đó không xóa được hệ quả lan rộng. Tehran cảnh báo sẽ trả đũa các nước vùng Vịnh; giới chức khu vực lo ngại giá năng lượng và lạm phát toàn cầu tăng, còn các trung tâm dữ liệu, cáp internet và tuyến liên lạc dưới biển có thể trở thành mục tiêu. Với người dân và doanh nghiệp, điều đó có nghĩa là bất ổn không chỉ nằm ở bản đồ chiến sự mà còn có thể chạm đến giá nhiên liệu và độ tin cậy của hạ tầng kết nối.
Ngay cả đòn đánh giới hạn cũng có thể làm cạn kho đạn đánh chặn và đặt lực lượng Mỹ vào thế rủi ro cao hơn. Duy trì phong tỏa, ngược lại, tốn kém và không bảo đảm Tehran sẽ nhượng bộ. Còn một thỏa thuận hẹp có thể mở lại tuyến hàng hải nhưng để nguyên nhiều bất đồng căn bản. Chính vì vậy, Trump không đứng trước lựa chọn giữa thắng lợi và thất bại đơn giản; ông phải chọn dạng rủi ro mà Washington sẵn sàng gánh.
Đối với Trump và Iran, quyết định khôn ngoan nhất không phải là chứng minh ai có thể đánh mạnh hơn, mà là giữ được một con đường đàm phán đủ cụ thể để ngăn chiến sự tái bùng phát. Nếu không có nhượng bộ khả thi và cơ chế giảm leo thang, lời đe dọa tấn công có thể biến thành cuộc chiến với Iran dài hơn dự tính, với hậu quả lan ra toàn khu vực và nền kinh tế thế giới.







