Sạt lở đất đá và bài kiểm tra khắc nghiệt với quyền tiếp cận giáo dục
Sạt lở đất đá làm tê liệt tuyến đường đến trường là tình huống cho thấy thiên tai có thể cắt đứt quyền tiếp cận giáo dục của học sinh vùng khó khăn, buộc chính quyền và cộng đồng phải tìm mọi cách mở lối tạm, dựng cầu tạm, tổ chức đưa đón để duy trì học tập thay vì chấp nhận nguy cơ trẻ em bỏ lớp và tụt lại phía sau xã hội. In recent days, prolonged heavy rain caused a large section of Nứa Bàn núi sạt xuống đoạn qua bản Huồi Pai cũ, xã Yên Na, phủ kín tỉnh lộ 543C và làm giao thông hoàn toàn tê liệt. Lúc 16h30 ngày 19-9, khoảng 30.000m³ đất đá đã vùi lấp tuyến đường này. Đó không chỉ là câu chuyện hư hại đường sá, mà là lời cảnh báo trực diện: nếu không coi tiếp cận giáo dục như một dịch vụ thiết yếu, học sinh vùng khó khăn sẽ là nạn nhân đầu tiên của biến đổi khí hậu.
Hai cây cầu tạm và lối xuyên rừng: quyết định coi việc đến lớp là ưu tiên
Điểm tích cực của câu chuyện Yên Na là phản ứng nhanh, coi việc duy trì học tập quan trọng chẳng kém cứu trợ dân sinh. Ngay khi tuyến 543C bị chia cắt, UBND xã huy động lực lượng mở một đường tiểu ngạch dài hơn 1km xuyên khu rừng, tránh toàn bộ khu vực sạt lở. Đồng thời, hai cây cầu tạm được dựng lên để nối các đoạn đường bị đất đá cắt đôi. Giải pháp ấy không phải là công trình kiên cố, nhưng là tuyên bố chính trị rõ ràng: học sinh vùng khó khăn có quyền đi học, và nhà nước có trách nhiệm bảo đảm đường đến trường, dù phải đi vòng qua rừng. Nhờ lối tạm, 172 học sinh của hai bản Huồi Pai và Cha Lúm – gồm 108 em THCS và 64 em tiểu học – tiếp tục đến các trường bán trú trong xã mà không bị gián đoạn chương trình học.
Không để thiên tai biến thành lý do bỏ học
Điều đáng bàn là cách chính quyền nhìn thiên tai như một nguy cơ kéo dài chứ không phải sự cố nhất thời. Khi sạt lở đất đá xảy ra, nỗi lo đầu tiên của phụ huynh là đường xấu, nguy hiểm, rồi từ đó nảy sinh tâm lý cho con nghỉ học, chờ hết mưa lũ. Nếu để xu hướng này kéo dài, bỏ học sẽ trở thành lựa chọn “hợp lý” của nhiều gia đình. Bằng việc khẩn trương mở lối tạm, tổ chức cầu tạm và phương án đưa đón, Yên Na đã chủ động ngăn chặn vòng xoáy ấy. Câu nói "chúng tôi mở đường và làm cầu tạm để việc học của các cháu không bị gián đoạn" là sự khẳng định rằng duy trì học tập phải được xem là nhiệm vụ khẩn cấp, ngang hàng với di dời dân khỏi vùng nguy hiểm. Đây là thông điệp quan trọng với các địa phương miền núi: nếu chậm trễ, mỗi trận lũ, mỗi điểm sạt lở sẽ là một lớp học bị bỏ trống.
Sự chung tay của chính quyền và cộng đồng: tiếp cận giáo dục là trách nhiệm chung
Tuyến đường tạm và cầu tạm không thể dựng lên chỉ bằng một văn bản hành chính. Ở Yên Na, chính quyền xã phối hợp với nhà trường, ban quản lý bản, đoàn thanh niên, dân quân và phụ huynh để mở lối, khảo sát an toàn, tổ chức lực lượng đưa đón học sinh. Chính quyền yêu cầu gia đình không tự ý đưa trẻ qua vùng đang sạt lở hoặc có nguy cơ tiếp tục sạt lở, thay vào đó tuân thủ phương án chung đã thống nhất. Cách làm này biến câu chuyện tiếp cận giáo dục của 172 học sinh thành trách nhiệm chung, chứ không khoán trắng cho nhà trường hay từng hộ gia đình. Song song với giữ đường đến trường, xã còn khẩn cấp di dời 38 hộ với 169 nhân khẩu khỏi khu vực núi Nứa Bàn có nguy cơ sạt lở, tổ chức ăn ở tập trung và chăm sóc y tế. Điều này chứng minh: bảo đảm an toàn thân thể và quyền đến trường của trẻ em có thể – và phải – được xử lý cùng một lúc.
Từ lối tạm Yên Na đến bài học dài hạn cho vùng núi
Đường tiểu ngạch xuyên rừng và hai cầu tạm ở Yên Na là giải pháp tình thế, nhưng đặt ra câu hỏi dài hạn: chúng ta sẽ bảo vệ quyền học tập của trẻ vùng núi như thế nào trong thời đại thiên tai dày lên? Chính quyền xã tiếp tục theo dõi diễn biến sạt lở, tổ chức hỗ trợ đưa đón và huy động nguồn lực khắc phục tuyến 543C, phấn đấu sớm khôi phục giao thông thuận lợi cho người dân và học sinh. Khi con đường chính được sửa chữa, phương án đi lại sẽ được điều chỉnh theo điều kiện thực tế, nhưng kinh nghiệm từ sự cố này cần được coi là “giáo trình” cho quản lý rủi ro giáo dục ở vùng khó khăn. Mỗi địa phương miền núi cần chuẩn bị sẵn kịch bản khi sạt lở đất đá xảy ra: từ đường tạm, lực lượng hỗ trợ, đến cơ chế phối hợp cộng đồng. Nếu không, mỗi trận mưa dài sẽ là một lần quyền tiếp cận giáo dục bị… để ngỏ.
