Xuất nhập khẩu Việt Nam bứt phá: Kỷ lục mới và thông điệp then chốt
Xuất nhập khẩu Việt Nam là tổng giá trị hàng hóa và dịch vụ được mua bán qua biên giới trong một giai đoạn nhất định, phản ánh sức mở của nền kinh tế, mức độ tham gia vào chuỗi cung ứng toàn cầu và khả năng kết nối của doanh nghiệp trong nước với thị trường quốc tế.
Từ đầu năm đến 15/10, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu Việt Nam đã đạt 945,07 tỷ USD, vượt xa kỷ lục 930 tỷ USD của cả năm trước và gần như chắc chắn sẽ vượt mốc 1.000 tỷ USD trong năm nay. Con số này không chỉ là một cột mốc thống kê; nó là lời khẳng định Việt Nam đang trở thành một điểm sáng thương mại trong khu vực, với quy mô giao thương thuộc nhóm lớn nhất châu Á. Tuy nhiên, đằng sau bức tranh tăng trưởng ấn tượng đó là câu hỏi khó: chúng ta đang gia tăng quy mô thương mại hay đang thực sự nâng cấp nội lực sản xuất và giá trị gia tăng sản xuất trong nước? Nếu không trả lời được câu hỏi này, kỷ lục kim ngạch thương mại 2026 sẽ chỉ là một đỉnh núi đẹp nhưng dốc đứng và mong manh.
Điện tử dẫn dắt, nông sản bền bỉ: Cấu trúc mới của xuất khẩu Việt Nam
Động lực lớn nhất đẩy xuất nhập khẩu Việt Nam tăng tốc là nhóm hàng điện tử và máy móc. Tính đến 15/10, xuất khẩu đạt 463,7 tỷ USD, tăng 25,9% so với cùng kỳ, trong đó riêng máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện đạt 135,31 tỷ USD, chiếm 29,2% tổng kim ngạch và đóng góp khoảng 56% mức tăng xuất khẩu cả nước. Đây là bằng chứng rõ ràng cho thấy Việt Nam đang trở thành một công xưởng điện tử của khu vực. Câu nói có thể trích dẫn ở đây là: "Ba nhóm hàng máy vi tính – điện tử, máy móc thiết bị và điện thoại đã mang về khoảng 17,74 tỷ USD, chiếm hơn 60% kim ngạch xuất khẩu chỉ trong nửa đầu tháng 10".
Ở phía sau ánh hào quang của hàng điện tử xuất khẩu, các ngành truyền thống như dệt may, da giày, gỗ, thủy sản vẫn tăng nhưng chậm hơn nhiều. Nông, thủy sản giữ vai trò “điểm tựa bền bỉ”: rau quả tăng 18,1%, hạt tiêu tăng 12,2%, trong khi cà phê và gạo lại giảm về trị giá dù lượng xuất tăng hoặc giảm không tương ứng. Điều này cho thấy thách thức về giá bán, thương hiệu và khả năng nâng giá trị gia tăng sản xuất cho nông sản. Việt Nam đang đi đúng hướng khi dịch chuyển sang công nghiệp chế tạo, nhưng nếu để các ngành sử dụng nhiều lao động tụt lại, nền kinh tế sẽ đối mặt với nguy cơ tăng trưởng hai tốc độ, tạo khoảng cách lớn giữa khu vực FDI công nghệ cao và doanh nghiệp nội địa.
Nhập khẩu tăng mạnh, thương mại với Trung Quốc và bài toán phụ thuộc
Ở chiều ngược lại, nhập khẩu đến 15/10 đạt 481,37 tỷ USD, tăng 37,2%, khiến cán cân thương mại lũy kế chuyển sang nhập siêu 17,66 tỷ USD, trái ngược với mức xuất siêu cùng kỳ năm trước. Phần lớn nhập khẩu tập trung vào máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện với 201,12 tỷ USD, chiếm 41,8% tổng kim ngạch nhập khẩu và đóng góp gần 65% mức tăng nhập khẩu. Điều này cho thấy Việt Nam đang nhập khẩu rất nhiều đầu vào cho sản xuất, nhưng cũng đặt ra câu hỏi: bao nhiêu trong số đó thực sự biến thành năng lực công nghệ nội địa, và bao nhiêu chỉ là gia công lắp ráp với giá trị gia tăng thấp?
Trong bức tranh đó, thương mại với Trung Quốc nổi lên như một trục giao thương then chốt. Chỉ trong 9 tháng, kim ngạch thương mại hai chiều đã đạt 253,3 tỷ USD, chủ yếu nhờ các mặt hàng thiết bị điện tử, máy móc và nông sản. Việt Nam hưởng lợi khi trở thành mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng khu vực, nhưng cũng đối mặt rủi ro phụ thuộc quá lớn vào một thị trường cả ở chiều nhập lẫn xuất. Nhập khẩu xăng dầu tăng mạnh về trị giá, với đơn giá bình quân tăng tới 62,7%, cho thấy cú sốc chi phí có thể lan sang sản xuất và vận tải. Nếu không chủ động đa dạng hóa thị trường và nguồn cung, lợi thế kim ngạch thương mại 2026 có thể bị bào mòn bởi các cú sốc bên ngoài.
FDI chi phối và thách thức chuyển hóa nhập khẩu thành nội lực
Một thực tế không thể bỏ qua: khu vực FDI đang chi phối xuất nhập khẩu Việt Nam. Tính đến 15/10, doanh nghiệp FDI xuất khẩu 374,27 tỷ USD, chiếm 80,7% tổng kim ngạch, và nhập khẩu 356,49 tỷ USD, chiếm 74%, qua đó vẫn duy trì xuất siêu khoảng 17,79 tỷ USD. Điều này cho thấy Việt Nam đang thu hút tốt dòng vốn và đơn hàng toàn cầu, nhưng cũng phơi bày sự yếu thế của doanh nghiệp trong nước trong chuỗi giá trị. Nếu doanh nghiệp nội địa chỉ đứng ngoài chuỗi cung ứng hoặc làm vệ tinh cấp thấp, kim ngạch xuất nhập khẩu Việt Nam dù tăng nhanh vẫn khó chuyển hóa thành sức mạnh công nghệ và tài chính bền vững.
Thách thức cốt lõi không còn là tăng kim ngạch, mà là chuyển hóa nguồn lực nhập khẩu thành nội lực sản xuất và giá trị gia tăng bền vững. Hiệu quả của dòng nhập khẩu phải được đo bằng sản lượng, xuất khẩu và giá trị gia tăng sản xuất tạo ra trong nước, chứ không chỉ bằng số liệu hải quan. Đánh giá thành quả cả năm vì thế phải đặt trong mối quan hệ giữa tăng trưởng quy mô, khả năng cân đối thương mại, mức độ tham gia của doanh nghiệp nội địa và phần giá trị gia tăng giữ lại trong nền kinh tế. Nếu không giải bài toán này, Việt Nam sẽ tiếp tục là “công xưởng thuê ngoài” hơn là một nền kinh tế sản xuất có chủ quyền công nghệ.
Kết luận: Vượt 1.000 tỷ USD là điểm khởi đầu, không phải đích đến
Triển vọng vượt mốc 1.000 tỷ USD trong kim ngạch xuất nhập khẩu là thành tựu đáng ghi nhận, khẳng định vị thế ngày càng quan trọng của Việt Nam trong thương mại khu vực và toàn cầu. Nhưng nếu chỉ dừng lại ở việc ăn mừng con số, chúng ta sẽ bỏ lỡ cơ hội vàng để tái cấu trúc nền kinh tế. Bài toán trung tâm của giai đoạn tới là nâng tỷ lệ giá trị gia tăng sản xuất trong nước, kéo doanh nghiệp nội địa vào sâu hơn trong chuỗi cung ứng, và giảm dần sự lệ thuộc vào nhập khẩu đầu vào lẫn một vài thị trường lớn. Điểm sáng xuất nhập khẩu Việt Nam hôm nay chỉ thực sự bền vững khi mỗi USD kim ngạch mới đi kèm thêm một bước tiến về công nghệ, quản trị và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt.
