Công nghệ không trung tính khi quyền lực tập trung vào nền tảng
Chủ nghĩa tư bản số là mô hình kinh tế trong đó nền tảng và doanh nghiệp khai thác dữ liệu, thuật toán cùng hạ tầng trực tuyến để tổ chức hoạt động sản xuất, phân phối và thu lợi, thường tập trung quyền quyết định vào một số ít chủ thể. Vì thế, câu hỏi không chỉ là công nghệ giúp tăng năng suất đến đâu, mà là ai kiểm soát dữ liệu và ai được hưởng giá trị do nó tạo ra. Khi Việt Nam hội nhập sâu hơn vào chuỗi sản xuất toàn cầu, bỏ qua câu hỏi ấy đồng nghĩa chấp nhận để bất bình đẳng số lớn dần dưới vỏ bọc tiện lợi và đổi mới. Nhận diện đúng cơ chế này không phải phủ nhận lợi ích của công nghệ; đó là điều kiện để chính sách kinh tế số phục vụ người lao động, doanh nghiệp trong nước và lợi ích công cộng, thay vì chỉ tối đa hóa quyền lực của nền tảng.
Thuật toán có thể phân đơn, định thu nhập, chấm điểm và khóa tài khoản mà người chịu tác động khó biết lý do hoặc phản đối. Tài xế xe công nghệ, shipper và người bán hàng trực tuyến có thể đứng ngoài hợp đồng lao động và bảo hiểm bắt buộc, nhưng vẫn chịu sự điều phối và chế tài của hệ thống. Đây là một nghịch lý cần được xử lý bằng luật: tự do trên danh nghĩa không đủ nếu nền tảng nắm quyền kiểm soát điều kiện kiếm sống.
Bóc lột lao động số và chi phí bị đẩy xuống người làm
Bóc lột lao động số không chỉ nằm ở mức chia doanh thu; nó còn thể hiện qua cách thuật toán dùng dữ liệu hành vi để phân bổ cơ hội và gây áp lực làm việc. Tài xế có thể phải trực tuyến nhiều giờ, tự gánh phương tiện và chi phí sửa chữa, trong khi thu nhập thay đổi theo quy tắc nền tảng. Tháng 9-2026, tại một số đô thị lớn, tài xế Grab và Be đồng loạt tắt ứng dụng để phản đối mức chiết khấu thấp. Đó không nên bị xem là chuyện riêng giữa một ứng dụng với đối tác: nó phơi bày sự chênh lệch quyền thương lượng giữa người làm và bên kiểm soát dữ liệu, khách hàng lẫn luồng đơn.
Rủi ro còn lan sang các nhóm khác. Người làm kho có thể bị theo dõi từng công đoạn, còn nhà sáng tạo nội dung bị buộc chạy theo thay đổi thuật toán để giữ tương tác. Khi ốm đau khiến tài xế không thể làm việc, thu nhập có thể mất ngay mà không có hỗ trợ từ nền tảng. Người tiêu dùng cũng chịu tác động khi cách xếp hạng, đề xuất và phân phối dịch vụ bị quyết định bởi hệ thống khó kiểm chứng. Bởi vậy, bất bình đẳng số không chỉ là khoảng cách tiếp cận công nghệ; đó còn là khoảng cách về quyền kiểm soát, an sinh và khả năng khiếu nại.
Hội nhập sâu cần đi cùng năng lực làm chủ dữ liệu
Mô hình nền tảng tạo thêm cơ hội việc làm và kết nối doanh nghiệp Việt Nam với thị trường rộng hơn, nhưng hội nhập không tự động đem lại vị thế bình đẳng. Khi công nghệ, dữ liệu và hạ tầng nằm trong tay doanh nghiệp có sức mạnh lớn, người lao động dễ bị biến thành đầu vào linh hoạt, còn doanh nghiệp trong nước có nguy cơ phụ thuộc vào quy tắc và hệ thống bên ngoài. Năng lực làm chủ dữ liệu, trí tuệ nhân tạo và hạ tầng số ngày càng gắn với sức cạnh tranh kinh tế và quyền lực quốc gia. Vì vậy, Việt Nam cần vừa mở cửa tham gia chuỗi giá trị, vừa đặt điều kiện để giá trị dữ liệu được phân phối minh bạch và năng lực công nghệ trong nước được nâng lên.
Nghị quyết 57-NQ/TW xác định dữ liệu là tư liệu sản xuất quan trọng, đồng thời định hướng xây dựng cơ sở dữ liệu liên thông, phát triển kinh tế dữ liệu và xác lập quyền sở hữu, kinh doanh cũng như phân phối giá trị từ dữ liệu. Mục tiêu đến năm 2030 là có hạ tầng số tiên tiến, dung lượng lớn và băng thông rộng. Đây là hướng đi cần thiết, nhưng đầu tư hạ tầng thôi chưa đủ. Nếu quyền dữ liệu, cách dùng thuật toán và trách nhiệm của nền tảng không được quy định rõ, lợi ích từ chuyển đổi số vẫn có thể dồn về phía kiểm soát công nghệ.
Từ quyền tối thiểu đến trách nhiệm giải trình của nền tảng
Ưu tiên trước mắt là xác định địa vị pháp lý phù hợp cho lao động nền tảng, thay vì buộc họ vào lựa chọn giả tạo giữa nhân viên truyền thống và người làm độc lập hoàn toàn. Cần có bộ quyền lợi tối thiểu gồm bảo hiểm tai nạn, y tế và hưu trí; thông tin rõ về thu nhập; thời gian nghỉ hợp lý; cùng cơ chế khiếu nại khi tài khoản bị khóa. Khi Quốc hội thảo luận sửa đổi Luật Bảo hiểm xã hội ngày 29-9-2026, đại biểu Trần Thị Diệu Thúy đề nghị xác định tài xế xe công nghệ là nhóm riêng thuộc diện tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc. Đề xuất này cho thấy chính sách an sinh cần theo kịp cách việc làm đang thay đổi.
Song song, nền tảng cần công khai nguyên tắc phân đơn, tính thu nhập và khóa tài khoản; không được dùng dữ liệu hành vi để ép giá sức lao động. Cơ quan quản lý nên giám sát nền tảng trung gian có vị trí quan trọng, yêu cầu công khai biểu phí, báo trước khi tăng phí và thiết lập quy trình giải quyết khiếu nại. Chính sách kinh tế số cũng phải hỗ trợ doanh nghiệp trong nước đầu tư trung tâm dữ liệu, điện toán đám mây và phát triển công nghệ tự chủ, đồng thời bảo vệ dữ liệu cá nhân và an ninh mạng. Nếu chỉ khuyến khích đổi mới mà không ràng buộc trách nhiệm, hiệu quả sẽ được tư nhân hóa còn rủi ro đẩy sang xã hội.
Việt Nam không cần chọn giữa tăng trưởng số và bảo vệ người lao động. Cần xây dựng luật chơi để nền tảng minh bạch, dữ liệu được quản trị có trách nhiệm và người làm có quyền lợi thực chất. Đó mới là con đường để hội nhập chuỗi sản xuất toàn cầu mà không biến bất bình đẳng thành cái giá mặc định của chuyển đổi số.
