Một thiết chế đặt nền cho Quốc học Việt Nam
Quốc Tử Giám là thiết chế giáo dục được lập dưới triều Lý, đánh dấu bước phát triển quan trọng của nền Quốc học Việt Nam và tư tưởng xây dựng đất nước bằng tri thức. Thành lập năm 1076, nơi đây nối tiếp việc dựng Văn Miếu năm 1070 và mở khoa thi năm 1075, tạo thành một quyết sách có tầm nhìn vượt khỏi nhu cầu trước mắt.
Theo GS.TS Hoàng Anh Tuấn, thế kỷ XI là thời điểm đất nước còn phải đối phó với chiến tranh, nhưng các vua nhà Lý vẫn chọn tôn vinh học vấn, đào tạo quan lại, thi tuyển và trọng dụng người tài. Đó không chỉ là việc lập một trường học: nhà nước đã đặt tri thức và nhân lực vào trung tâm của chiến lược quốc gia. Ý nghĩa ấy khiến 950 năm Quốc Tử Giám đáng được nhìn nhận như một dịp suy ngẫm về cách giáo dục góp phần định hình năng lực của đất nước, chứ không chỉ là một con số tròn để tưởng niệm.

Mạch học được kế thừa qua nhiều triều đại
Giá trị của quyết sách năm 1076 nằm ở khả năng tạo dựng một chu trình lâu dài giữa học tập, thi cử và sử dụng nhân tài. Theo GS.TS Hoàng Anh Tuấn, các triều Trần, Lê sơ và Nguyễn tiếp tục kế thừa, mỗi triều có cách phát triển riêng: từ củng cố khoa cử, mở rộng tuyển sinh, dựng bia tiến sĩ đến lập Quốc Tử Giám ở Huế. Qua hơn tám thế kỷ, hệ thống ấy cung cấp gần ba nghìn tiến sĩ cho đất nước.
Tư tưởng “hiền tài là nguyên khí của quốc gia” là kết tinh của truyền thống coi trọng người có tài và đức. Nhưng di sản này không nên bị thu nhỏ thành niềm tự hào về quá khứ. Bài học mà nhà nghiên cứu nhấn mạnh vẫn thiết thực: giáo dục cần gắn với tuyển chọn, sử dụng và đãi ngộ nhân tài; người thầy cần được coi trọng; học thuật cần có tự chủ và khả năng hội nhập mà vẫn giữ bản sắc. Nếu những nguyên tắc ấy được thực hiện, di sản Quốc Tử Giám sẽ tiếp tục hiện diện trong lựa chọn giáo dục hôm nay.
Lễ kỷ niệm đưa di sản đến gần người trẻ
Chuỗi hoạt động kỷ niệm khép lại bằng chương trình nghệ thuật “Thanh xuân viết tiếp mạch nguồn” tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám. Chương trình hướng đến học sinh, sinh viên và thanh thiếu niên, chọn nghệ thuật đương đại để nối truyền thống với đời sống hôm nay. Theo Tiến sĩ Lê Xuân Kiêu, Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám, 63 nhiệm vụ trong chuỗi hoạt động đã được hoàn thành từ đầu năm 2026.
Cách kể chuyện sân khấu tạo nên điểm nhấn đáng chú ý: tiết mục mở màn kết hợp lối xưng danh mang âm hưởng cổ truyền với Rap, đưa ngôn ngữ của giới trẻ vào không gian di sản. Năm phần của chương trình lần lượt gợi nhắc tình yêu thương, tài năng, trí tuệ, đức hạnh và vinh quang. Đây là lựa chọn đúng hướng: thay vì chỉ yêu cầu người trẻ ghi nhớ biểu tượng, buổi diễn đặt các giá trị đạo học vào câu chuyện trưởng thành và trách nhiệm của họ.

Nghệ thuật biến ký ức thành trải nghiệm
Lễ kỷ niệm cấp quốc gia tái hiện di sản bằng ngôn ngữ trình diễn, các lớp sân khấu và công nghệ hiện đại. Buổi tổng duyệt cho thấy cách dàn dựng đặt vẻ cổ kính, linh thiêng của Văn Miếu – Quốc Tử Giám bên cạnh hơi thở đương đại, dẫn khán giả ngược về cội nguồn đạo học rồi trở lại với khát vọng phát triển hôm nay. Những tiết mục như “Tinh hoa đạo học” hay “Hò vươn mình” biến các chủ đề lịch sử thành hình ảnh và âm thanh có thể cảm nhận trực tiếp.
Nghệ thuật không thay thế việc học lịch sử, nhưng có thể mở một cánh cửa để công chúng bước vào câu chuyện ấy. Khi truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo và trọng dụng hiền tài được kể bằng hình thức gần gũi, di sản bớt xa cách mà không mất chiều sâu. Lễ kỷ niệm vì thế có ý nghĩa nhất khi không dừng ở sự hoài niệm: nó khơi gợi câu hỏi hôm nay chúng ta sẽ đầu tư ra sao cho tri thức, người thầy và nhân tài.

Tiếp nối mạch nguồn bằng lựa chọn hôm nay
950 năm Quốc Tử Giám là dịp tôn vinh một cột mốc, nhưng di sản không được giữ sống chỉ bằng lễ nghi hay sân khấu. Giá trị bền lâu của quyết sách năm 1076 nằm ở niềm tin rằng học vấn và người tài có thể tạo nền móng cho quốc gia, ngay cả trong hoàn cảnh khó khăn. Chương trình nghệ thuật tại Văn Miếu Quốc Tử Giám làm cho niềm tin ấy hiện lên bằng ngôn ngữ của thời đại, đặc biệt qua sự hiện diện của người trẻ.
Kết luận cần hướng về hành động: tiếp nối Quốc học Việt Nam là xây dựng một nền giáo dục biết nuôi dưỡng năng lực, trân trọng người dạy và tạo điều kiện để nhân tài đóng góp. Khi những giá trị ấy đi vào đời sống, lễ kỷ niệm mới thực sự nối được mạch nguồn từ quá khứ đến tương lai.






