Đường sắt cao tốc và bài toán đất đai chưa từng có tiền lệ
Dự án đường sắt cao tốc Hà Nội Quảng Ninh cùng với tuyến Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng là các dự án hạ tầng đường sắt điện khí hóa quy mô lớn, đòi hỏi giải phóng mặt bằng và tái định cư hàng nghìn hộ dân, qua đó trở thành phép thử quan trọng cho cách Việt Nam triển khai các công trình công cộng hiện đại, bảo đảm vừa đúng tiến độ vừa tôn trọng quyền lợi người dân bị ảnh hưởng. Đây không còn là câu chuyện xây một tuyến đường mà là quá trình tái cấu trúc không gian sống của cả vùng kinh tế trọng điểm phía Bắc.
Điểm đáng chú ý là quy mô sử dụng đất cực lớn. Với tuyến đường sắt cao tốc Hà Nội - Quảng Ninh, dự án dự kiến sử dụng khoảng 568,74ha đất tại Hà Nội, Bắc Ninh, Hải Phòng và Quảng Ninh, trong đó riêng đất ở cần thu hồi đã hơn 35,45ha, gần bằng ba mặt nước hồ Hoàn Kiếm. Việc phải thu hồi diện tích đất ở rộng như vậy cho thấy đường sắt 5.6 tỷ USD không chỉ là dự án giao thông, mà là cú “đại phẫu” về không gian đô thị và nông thôn dọc tuyến. Nếu không được chuẩn bị kỹ, cú “đại phẫu” này có thể để lại sẹo dài trong lòng người dân và xã hội.
Tuyến Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng: tái định cư 7.347 hộ dân trong 109 khu
Tuyến đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng dài khoảng 426km, gồm 363km tuyến chính và 63km tuyến nhánh, đi qua 69 xã, phường thuộc 6 tỉnh, thành phố với 29 nhà ga. Đây là tuyến trục xương sống kết nối cửa khẩu Lào Cai, Thủ đô và cảng Lạch Huyện, được Bộ Xây dựng xác định là dự án quan trọng của quốc gia và phải khởi công toàn tuyến vào đầu năm 2027. Khi hoàn thành, tuyến đường này sẽ định hình lại bản đồ logistics khu vực phía Bắc, nhưng cái giá xã hội phải trả là một cuộc di dời chưa từng có.
Theo Ban Quản lý dự án đường sắt, tuyến Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng dự kiến sử dụng khoảng 2.197ha đất và ảnh hưởng đến 7.347 hộ dân thuộc diện phải bố trí tái định cư, với 109 khu tái định cư được xây dựng. Một con số cho thấy độ nhạy cảm của dự án là tổng kinh phí bồi thường, hỗ trợ và tái định cư lên tới hơn 66.900 tỷ đồng. Câu trích dẫn quan trọng ở đây là: “Các địa phương phải quyết liệt đẩy nhanh công tác bồi thường, giải ngân và giải phóng mặt bằng, bảo đảm hoàn thành nhiệm vụ giải phóng mặt bằng dự án trong tháng 2/2027”. Mốc thời gian này biến tái định cư 7300 hộ dân thành cuộc chạy đua với thời gian, nơi mọi sai sót đều có thể trả giá bằng việc chậm tiến độ toàn tuyến.
Hà Nội - Quảng Ninh: dự án mẫu cho cách đối thoại với người dân
Nếu tuyến Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng là bài toán quy mô quốc gia, thì đường sắt cao tốc Hà Nội Quảng Ninh lại đang đóng vai “phòng thí nghiệm” cho mô hình giải phóng mặt bằng đường sắt tốc độ cao. Tuyến này có tổng chiều dài khoảng 120km, đi qua Hà Nội, Bắc Ninh, Hải Phòng và Quảng Ninh, với tổng mức đầu tư hơn 147.300 tỷ đồng, chưa bao gồm chi phí giải phóng mặt bằng. Trong cơ cấu sử dụng đất, dự án dùng 568,74ha, trong đó đất trồng lúa chiếm khoảng 224,6ha, đất cây lâu năm 94,7ha, đất rừng 30,6ha và đất ở hơn 35,45ha. Điều đáng nói là phần lớn tuyến được đặt trên cầu: khoảng 117,08km trên cao, tương đương 96,7% chiều dài, chỉ khoảng 4km đi trên nền đường. Đây là lựa chọn kỹ thuật nhằm giảm xung đột với đất dân cư và nông nghiệp, cho thấy tư duy hạn chế tối đa “vết cắt” lên mặt đất.
Tuy vậy, không thể tránh hết tác động. Báo cáo đánh giá tác động môi trường thống kê khoảng 1.782 hộ có đất ở bị ảnh hưởng, 470 hộ có đất nông nghiệp và 462 ngôi mộ phải xử lý trong phạm vi giải phóng mặt bằng. Dự án khởi công từ tháng 4/2026 và dự kiến hoàn thành trong năm 2028, với kỳ vọng rút ngắn đáng kể thời gian di chuyển giữa Hà Nội và Quảng Ninh và trở thành tuyến đường sắt tốc độ cao liên vùng đầu tiên. Câu hỏi không còn là “có nên làm” mà là “làm thế nào để người mất đất cảm thấy mình đang tham gia một bước tiến của đất nước, chứ không bị hy sinh cho nó”.
Bồi thường, hỗ trợ: khi thái độ quan trọng không kém số tiền
Công tác bồi thường dự án đường sắt cao tốc đang cho thấy một điều tích cực: cách làm tinh tế có thể xoa dịu phần nào nỗi lo mất đất. Trong hai ngày 4 và 6/9/2026, Hội đồng bồi thường, hỗ trợ và tái định cư phường Lê Đại Hành đã chi trả tiền bồi thường, hỗ trợ giải phóng mặt bằng phục vụ dự án đường sắt cao tốc Hà Nội - Quảng Ninh cho 120 hộ gia đình, cá nhân có đất bị thu hồi theo phương án đã được phê duyệt. Đáng chú ý, với người cao tuổi, người khuyết tật hoặc khó đi lại, phường đã cử cán bộ đến tận nhà chi trả để bảo đảm họ nhận đủ quyền lợi. Đây không chỉ là chi tiết nhân văn mà còn là thông điệp: chính quyền hiểu rằng tiến độ không thể được xây trên cảm giác bị bỏ rơi của người dân.
Song song, ở cấp quốc gia, Bộ Xây dựng tổ chức cuộc họp kiểm điểm về tình hình thực hiện và giải ngân các dự án thành phần giải phóng mặt bằng thuộc tuyến Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng, yêu cầu các địa phương lập biểu đồ tiến độ cụ thể cho từng loại đất, số hộ, số mộ cần di dời và đẩy nhanh xây dựng khu tái định cư. Ban Quản lý dự án đường sắt kiến nghị áp dụng phương châm: kiểm đếm đến đâu, thẩm định, phê duyệt và bồi thường đến đó, đồng thời triển khai song song đo đạc, lập hồ sơ giải thửa, kê khai, kiểm đếm với việc giải ngân vốn. Nói cách khác, hệ thống đang cố gắng làm điều hiếm thấy trước đây: không bắt người dân đợi kế hoạch hoàn hảo mới bắt đầu bồi thường, mà ưu tiên nhịp độ đều và rõ ràng, để niềm tin không bị “treo” cùng cọc mốc ngoài đồng.
Tháng 2/2027: mốc thời gian hay phép thử niềm tin?
Mục tiêu hoàn thành giải phóng mặt bằng đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng trong tháng 2/2027 được đặt ra rất rõ ràng. Nếu đạt được, đây sẽ là tiền lệ tốt cho các dự án hạ tầng lớn trong tương lai: rút ngắn đáng kể khoảng cách giữa quyết định đầu tư và khởi công, vốn thường bị “treo” ở khâu mặt bằng. Nhưng mặt khác, mốc thời gian này là phép thử khắt khe cho năng lực điều phối giữa các bộ, ngành và địa phương, cũng như cho khả năng duy trì đồng thuận của hàng nghìn hộ dân trong bối cảnh phạm vi thu hồi đất còn nhiều điều chỉnh.
Với tuyến Hà Nội - Quảng Ninh, việc giải phóng mặt bằng đã bắt đầu đi vào thực chất bằng những đợt chi trả bồi thường cụ thể. Với tuyến Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng, áp lực là phải vừa chạy vừa chỉnh, khi hồ sơ nghiên cứu khả thi có nhiều thay đổi, ảnh hưởng đến cắm cọc và giao mốc. Kết luận cần rút ra lúc này khá thẳng thắn: nếu Nhà nước muốn người dân ủng hộ các dự án tầm vóc như đường sắt 5.6 tỷ USD, thì không thể coi giải phóng mặt bằng chỉ là “khâu chuẩn bị”, mà phải xem đó là phần cốt lõi của dự án, được đầu tư trí tuệ, nguồn lực và sự lắng nghe không kém gì phần xây dựng. Chỉ khi đó, tháng 2/2027 mới là mốc khởi đầu cho một thời kỳ mới của đường sắt, chứ không phải là hạn chót của những lời hứa.
