Dự án đường sắt cao tốc Hà Nội - Quảng Ninh: bước nhảy vọt cho vùng Bắc Bộ
Dự án đường sắt cao tốc Hà Nội - Quảng Ninh là tuyến đường sắt tốc độ cao liên vùng đầu tiên được khởi công tại Việt Nam, dài hơn 120km, đi qua Hà Nội, Bắc Ninh, Hải Phòng và Quảng Ninh, với mục tiêu rút ngắn thời gian đi lại, tăng năng lực vận tải hành khách, hàng hóa và mở rộng không gian phát triển kinh tế cho toàn vùng Bắc Bộ.
Nhìn từ hiện tại, đường sắt cao tốc Hà Nội Quảng Ninh không chỉ là một công trình giao thông mới, mà là phép thử cho năng lực triển khai những dự án hạ tầng quy mô lớn của Việt Nam. Tuyến được khởi công tháng 4 và đặt mục tiêu vận hành vào năm 2028, rút ngắn thời gian di chuyển từ Hà Nội đến Quảng Ninh từ hơn 2 tiếng xuống khoảng 23 phút. Đây là mức cải thiện mang tính cách mạng: nếu đạt được đúng hạn, nó sẽ thay đổi thói quen di chuyển, phân bố không gian sống – làm việc và cấu trúc du lịch của cả vùng. Chính vì vậy, yêu cầu về tiến độ, từ giải phóng mặt bằng 2026 đến xây dựng nhà ga và hệ thống kỹ thuật, đang ở mức cao hiếm thấy đối với một dự án giao thông.
Tiến độ giải phóng mặt bằng 2026: cuộc đua với hồ sơ đất đai nhiều thời kỳ
Không có đường sắt cao tốc nào được xây trên giấy: nếu chậm giải phóng mặt bằng, mọi bản vẽ đẹp đều trở nên vô nghĩa. Quảng Ninh hiện đang xử lý mặt bằng cho 22 dự án trọng điểm, với tổng diện tích phải thu hồi lên tới 8.663,27ha, liên quan 15.999 tổ chức, hộ gia đình và cá nhân. Riêng nhóm 15 dự án đang triển khai, tỉnh đã giải phóng được 6.289,93ha trên 7.342,39ha, đạt 85,66%, còn lại 14,34% diện tích chưa thu hồi. Con số này cho thấy bộ máy địa phương đang làm việc với tốc độ hiếm gặp, nhưng chặng đường cuối luôn là phần khó nhất. Vấn đề lớn nhất không phải là người dân phản đối, mà là phức tạp trong xác minh nguồn gốc đất khi hồ sơ hình thành qua nhiều thời kỳ, cần nhiều thời gian rà soát, đối chiếu. Đây là điểm yếu hệ thống quản lý đất đai đang bị dự án “ép” phải cải thiện.
Tuyến đường sắt cao tốc Hà Nội - Quảng Ninh được xếp vào nhóm công trình đòi hỏi tiến độ giải phóng mặt bằng rất cao. Bảy xã, phường có dự án đi qua đang khẩn trương kiểm đếm, xác định nguồn gốc đất và tài sản, với mục tiêu hoàn thành trước 30/9/2026 theo chỉ đạo của UBND tỉnh. Đến nay, các địa phương đã bàn giao hơn 50ha mặt bằng cho dự án; trong khoảng hai tháng tới, tỉnh phải thu hồi thêm hơn 100ha nữa. Để đạt mục tiêu, Quảng Ninh duy trì giao ban hằng ngày, hằng tuần về giải phóng mặt bằng, tăng cường 21 cán bộ chuyên môn xuống các điểm nóng như Đông Mai, Uông Bí, Hoàng Quế, Yên Tử. Cách làm này cho thấy nếu chính quyền dám đặt lịch rõ ràng, phân trách nhiệm cụ thể và “đi tới tận xã”, bài toán mặt bằng không phải là trở lực bất khả thi.
Năm nhà ga và vai trò trung tâm của ga Cổ Loa, Hạ Long Xanh
Một tuyến đường sắt cao tốc tốt không chỉ chạy nhanh, mà phải “đặt chân” đúng chỗ. Báo cáo đánh giá tác động môi trường cho thấy dự án sử dụng hơn 568ha đất, trong đó Quảng Ninh hơn 286ha, Hải Phòng hơn 218ha, Hà Nội khoảng 44ha, Bắc Ninh khoảng 19ha. Tuyến được bố trí năm ga: Cổ Loa, Gia Bình, Ninh Xá, Yên Tử và Hạ Long Xanh. Trong đó, ga Cổ Loa – nhà ga tốc độ cao Cổ Loa – đặt tại khu Trung tâm Triển lãm Việt Nam, xã Đông Anh, với diện tích khoảng 35,58ha; ngoài khu nhà ga còn có bãi đỗ tàu rộng khoảng 6,12ha. Ở phía cuối tuyến, ga Hạ Long Xanh có diện tích lớn nhất, khoảng 37,88ha và là nơi đặt depot phục vụ dừng đỗ, vệ sinh, bảo dưỡng, sửa chữa đoàn tàu. Riêng hai ga đầu cuối đã chiếm tổng diện tích khoảng 73,46ha, chưa tính bãi đỗ tàu Cổ Loa.
Cách bố trí ga cho thấy tham vọng biến tuyến này thành trục xương sống mới của vùng. Ga Cổ Loa gắn với khu đô thị và trung tâm triển lãm, tạo điểm xuất phát gắn liền với không gian phát triển đô thị mới của Hà Nội. Ga Hạ Long Xanh lại nằm giữa không gian công viên rừng và tổ hợp đô thị, du lịch, vừa phục vụ hành khách, vừa gắn với depot kỹ thuật. Các ga trung chuyển Gia Bình, Ninh Xá, Yên Tử mở ra cơ hội kết nối hạ tầng giao thông khu vực với đường sắt cao tốc, từ công nghiệp Bắc Ninh, cảng biển Hải Phòng đến du lịch tâm linh Yên Tử. Đây không chỉ là điểm dừng mà còn là hạt nhân mới cho phát triển đô thị vệ tinh, nếu quy hoạch xung quanh ga được làm bài bản, tránh “bê tông hóa” lộn xộn.
Công trường không nghỉ lễ và bài toán kết nối hạ tầng giao thông vùng
Sự cấp thiết của dự án thể hiện rõ trên công trường Tuần Châu: dù đang kỳ nghỉ Quốc khánh 2/9, hàng trăm công nhân vẫn làm việc theo từng hạng mục, duy trì nhịp độ thi công nhộn nhịp. Việc công trường hoạt động trong ngày nghỉ không chỉ nói lên áp lực tiến độ, mà còn cho thấy nhận thức của chủ đầu tư và chính quyền rằng từng tuần trễ hạn đều có giá “cơ hội” rất lớn đối với tăng trưởng vùng. Tuyến dài 120,2km, khổ ray 1.435mm, điện khí hóa toàn tuyến, tốc độ tối đa lên 350km/giờ trên phần lớn hành trình, và 120km/giờ đoạn qua Hà Nội. Tuyến dự kiến sử dụng thế hệ tàu cao tốc mới nhất cùng hệ thống thông tin, tín hiệu hiện đại, với kế hoạch chuyển giao công nghệ trong quá trình vận hành cho doanh nghiệp trong nước. Ở đây, hạ tầng không chỉ là đường ray, mà còn là năng lực công nghệ được “cài đặt” vào nền kinh tế.
Đặt tuyến Hà Nội - Quảng Ninh trong bức tranh rộng, có thể thấy rõ chiến lược kết nối hạ tầng giao thông vùng và liên vùng. Theo đánh giá, tuyến này là đường sắt tốc độ cao liên vùng đầu tiên, tạo động lực mới cho vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ và góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Song song, tuyến đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng được phía ngân hàng Trung Quốc xếp vào hạ tầng trọng điểm, giúp hoàn thiện mạng lưới, thông suốt luồng hàng hóa từ Việt Nam sang Trung Quốc, Trung Á, châu Âu và hỗ trợ doanh nghiệp hai nước tối ưu chi phí nguyên vật liệu, xuất nhập khẩu. Tuyến này sử dụng khổ đường 1.435mm, chở cả hành khách và hàng hóa, tốc độ thiết kế tối đa 160km/giờ đoạn Lào Cai - Nam Hải Phòng, với mục tiêu cơ bản hoàn thành chậm nhất vào năm 2030. Khi hai tuyến cùng hình thành, Bắc Bộ sẽ có trục cao tốc hành khách song hành với trục hàng hóa, tạo một “mạng xương cá” mới cho phát triển vùng.
Kết luận: Không thể thất hứa với mục tiêu vận hành năm 2028
Từ số liệu mặt bằng đến hình ảnh công trường không nghỉ lễ, có thể thấy đường sắt cao tốc Hà Nội Quảng Ninh đang trong giai đoạn tăng tốc quyết định. Mục tiêu hoàn thành giải phóng mặt bằng trước 30/9/2026 và vận hành tuyến vào năm 2028 là cam kết chính trị và kinh tế, chứ không phải khẩu hiệu. Nếu đạt được, dự án sẽ rút ngắn thời gian di chuyển 5–7 lần, tạo cú hích du lịch, dịch vụ, bất động sản và làm mẫu cho cách Việt Nam triển khai các tuyến tốc độ cao khác. Nếu chậm trễ, niềm tin vào năng lực thực thi sẽ bị bào mòn, ảnh hưởng cả những dự án kế tiếp như tuyến Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng đang được chuẩn bị. Vì vậy, việc duy trì kỷ luật tiến độ, minh bạch xử lý đất đai và chủ động thiết kế kết nối hạ tầng giao thông xung quanh các ga phải được xem là ưu tiên ngang với xây dựng đường ray. Đường sắt cao tốc chỉ thực sự “cao tốc” nếu cả thể chế, quản lý và quy hoạch cùng tăng tốc.
