Mốc bồi thường đầu tiên: Tín hiệu cho một dự án chưa từng có
Dự án đường sắt tốc độ cao Hà Nội - Quảng Ninh là tuyến đường sắt tốc độ cao liên vùng đầu tiên, dài 120 km, đi qua bốn địa phương, với tổng mức đầu tư dự kiến hơn 147.000 tỷ đồng, đánh dấu bước chuyển lớn trong chiến lược hạ tầng đường sắt kết nối Hà Nội, Bắc Ninh, Hải Phòng và Quảng Ninh. Việc phường Uông Bí tổ chức chi trả bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cho 15 hộ dân đầu tiên có đất, tài sản thuộc diện thu hồi, với diện tích 0,99 ha bị ảnh hưởng, là cột mốc cho thấy dự án đã rời khỏi giai đoạn giấy tờ để bước vào thực thi trên thực địa. Đây không chỉ là thông tin kỹ thuật về bồi thường đất đai, mà còn là phép thử đầu tiên cho năng lực phối hợp giữa chính quyền, chủ đầu tư và người dân trong một dự án 5,6 tỷ USD. Nếu khâu giải phóng mặt bằng GPMB không được xử lý khéo léo, cả tham vọng đường sắt tốc độ cao Hà Nội Quảng Ninh có thể bị kéo lùi ngay từ xuất phát.
Bức tranh GPMB tại Uông Bí: Nhiều đầu việc, ít thời gian
Uông Bí đang là một trong những điểm nóng về GPMB của tuyến đường sắt tốc độ cao Hà Nội Quảng Ninh, với tổng diện tích dự kiến phải giải phóng mặt bằng lên tới 31,53 ha, gồm đất ở, đất trồng cây hằng năm, các loại đất nông nghiệp khác và một phần đất khác. Đến nay, địa phương đã kiểm đếm hiện trạng, tài sản trên đất đối với toàn bộ 257 hộ dân, cá nhân liên quan và 80 ngôi mộ, đồng thời xét duyệt nguồn gốc đất cho đa số trường hợp. Con số 12 hộ dân tự nguyện bàn giao 0,96 ha đất trồng lúa sau khi đồng thuận phương án bồi thường cho thấy sự chấp nhận xã hội ban đầu đối với dự án. Tuy vậy, khối lượng còn lại – từ 260 trường hợp bị ảnh hưởng đến việc bố trí tái định cư cho 75 hộ – cho thấy GPMB không thể chỉ dựa vào vài đợt chi trả tượng trưng, mà cần một chương trình làm việc liên tục, minh bạch, có đối thoại.
Thách thức phía trước: Từ 15 hộ tới hơn 1.700 hộ toàn tỉnh
Nếu Uông Bí là phép thử đầu tiên, thì toàn bộ tỉnh Quảng Ninh mới là bài toán thật, với hơn 1.700 hộ dân và 18 tổ chức trên 7 xã, phường nằm trong diện GPMB, trên tổng diện tích hơn 156 ha. Tỉnh đã phê duyệt dự án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư từ ngân sách địa phương với tổng mức đầu tư khoảng 2.760 tỷ đồng và đặt mục tiêu hoàn thành bàn giao mặt bằng sạch trước ngày 30/9/2026. Đây là tuyên bố quyết tâm, nhưng cũng đồng thời là cam kết chính trị khó rút lại nếu tiến độ bị chậm. Sự đa dạng về loại đất, tài sản, nguồn gốc sở hữu khiến bồi thường đất đai chắc chắn không thể áp dụng một công thức duy nhất. Mỗi chậm trễ, mỗi tranh chấp phát sinh quanh phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư sẽ đánh đổi bằng chi phí xã hội và áp lực thời gian lên toàn bộ dự án đường sắt tốc độ cao Hà Nội Quảng Ninh.
Một bước tiến nhỏ trong bức tranh hạ tầng lớn
Trong bối cảnh các doanh nghiệp tư nhân đang thử nghiệm những mô hình đường sắt đô thị và tàu điện ngầm với thiết kế đặc biệt, trong đó có cả đoàn tàu mạ vàng được vận hành thử trên đoạn đường ngầm 70 m tại Hà Nội, không ít người dễ bị cuốn vào phần hào nhoáng của câu chuyện đường sắt. Thực tế, những dự án như đường sắt tốc độ cao Hà Nội Quảng Ninh sẽ được quyết định bởi những công việc ít “đẹp” hơn: bồi thường đất đai, tái định cư, giấy tờ pháp lý, mối quan hệ với cộng đồng. Việc chi trả cho 15 hộ dân đầu tiên tại Uông Bí là một bước tiến đáng ghi nhận trong công tác GPMB theo kế hoạch. Nhưng đó mới là điểm xuất phát. Con đường tới mục tiêu khởi công tháng 4/2026 và đưa vào vận hành cuối năm 2028 sẽ được định hình bởi cách chính quyền giữ lời hứa với người dân, không phải bởi những hình ảnh tàu sáng bóng trên bản vẽ.
Kết luận: GPMB là thước đo năng lực triển khai hạ tầng lớn
Dự án 5,6 tỷ USD đường sắt tốc độ cao Hà Nội Quảng Ninh đang bước qua ngưỡng đầu tiên của hiện thực, với các quyết định bồi thường đất đai cụ thể thay cho những con số trên báo cáo. Từ 15 hộ dân ở Uông Bí tới hơn 1.700 hộ trên toàn tỉnh, thách thức không chỉ nằm ở số tiền chi trả mà ở niềm tin được thành hình qua mỗi cuộc đối thoại, mỗi phương án tái định cư. Cột mốc chi trả đầu tiên là tín hiệu tích cực, nhưng để tuyến đường sắt tốc độ cao liên vùng đầu tiên của Việt Nam thực sự trở thành trục kết nối mới giữa Hà Nội, Bắc Ninh, Hải Phòng và Quảng Ninh, công tác giải phóng mặt bằng GPMB phải được coi như trung tâm của chiến lược triển khai, chứ không phải phần phụ kỹ thuật. Đó là thước đo năng lực triển khai hạ tầng lớn mà dự án này đang bắt đầu phơi bày.
