Đường sắt tốc độ cao Việt Nam – tham vọng mới trong quan hệ Việt – Pháp
Đường sắt tốc độ cao Việt Nam là định hướng phát triển một hệ thống vận tải đường sắt hiện đại, tốc độ lớn, kết nối các trung tâm kinh tế trọng điểm, vừa giảm áp lực cho đường bộ, hàng không, vừa mở rộng không gian phát triển cho các vùng trong nước và gắn với hợp tác quốc tế về công nghệ, tài chính, quản trị hạ tầng giao thông. Trong bối cảnh đó, việc Việt Nam chủ động đề nghị Pháp mở rộng hợp tác về đường sắt tốc độ cao cho thấy Hà Nội muốn biến một dự án hạ tầng giao thông thành biểu tượng mới của Đối tác chiến lược toàn diện, không chỉ dừng ở khẩu hiệu chính trị mà hướng tới những công trình cụ thể trên mặt đất.
Ngày 11/9, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm hội kiến Chủ tịch Thượng viện Pháp Gérard Larcher và đề nghị hai bên thúc đẩy các dự án chiến lược, mang tính biểu tượng, trong đó có hợp tác về hạ tầng và đường sắt tốc độ cao. Ở chiều ngược lại, Thượng viện Pháp khẳng định coi trọng quan hệ với Việt Nam và ủng hộ triển khai hiệu quả khuôn khổ Đối tác Chiến lược Toàn diện Việt Nam - Pháp trên nhiều lĩnh vực, từ chính trị đến khoa học – công nghệ. Đây không chỉ là động thái ngoại giao thông thường, mà là lời khẳng định: đường sắt tốc độ cao phải được đặt ở tâm điểm của một giai đoạn hợp tác mới.
Từ tuyên bố chính trị đến tham vọng hạ tầng giao thông Việt Nam
Chỉ một ngày trước cuộc gặp tại Thượng viện, chiều 10/9 tại Điện Élysée, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và Tổng thống Emmanuel Macron cùng phát biểu trước báo chí về định hướng hợp tác tương lai. Đây là điểm nối quan trọng: đường sắt tốc độ cao không đứng riêng lẻ, mà nằm trong bức tranh lớn hơn về hạ tầng giao thông Việt Nam, năng lượng và đổi mới sáng tạo. Tổng thống Macron nêu rõ Pháp mong muốn trở thành đối tác hàng đầu của Việt Nam trong lĩnh vực năng lượng, hạ tầng giao thông, đô thị, trí tuệ nhân tạo, đổi mới sáng tạo… Nếu nghiêm túc nhìn nhận, lời tuyên bố này là cam kết cạnh tranh vị thế với các cường quốc khác đang quan tâm tới thị trường hạ tầng Việt Nam.
Theo hãng thông tấn nhà nước, Tổng thống Emmanuel Macron tin rằng chuyến thăm cấp cao lần này sẽ "củng cố kết quả mới trong quan hệ hợp tác giữa hai nước, trên nền tảng quan hệ Đối tác Chiến lược toàn diện đã được thiết lập". Từ góc nhìn thực thi, điều đó có nghĩa là các dự án hạ tầng – trong đó có đường sắt tốc độ cao – sẽ trở thành phép thử cho sức sống của khuôn khổ Đối tác chiến lược toàn diện. Nếu chỉ dừng ở các bản ghi nhớ, mối quan hệ sẽ không khác nhiều so với quá khứ; nhưng nếu xuất hiện các đoạn tuyến, các hợp đồng kỹ thuật cụ thể, Đối tác chiến lược toàn diện sẽ chuyển từ tính biểu trưng sang tính vận hành.
Lợi thế và kỳ vọng từ công nghệ Pháp cho đường sắt tốc độ cao Việt Nam
Khi Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đề nghị mở rộng hợp tác khoa học – công nghệ về hàng không – vũ trụ, năng lượng, hạ tầng, đường sắt tốc độ cao và các lĩnh vực khó như hạt nhân vì mục đích hòa bình, an ninh mạng, khoáng sản thiết yếu, Việt Nam đã đặt đường sắt tốc độ cao vào nhóm những hạng mục “công nghệ cao” đòi hỏi đối tác có kinh nghiệm sâu. Pháp sở hữu lịch sử phát triển đường sắt tốc độ cao và thế mạnh về thiết kế, vận hành hệ thống. Trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh đổi mới mô hình phát triển, đưa khoa học công nghệ trở thành động lực chính, tập trung xây dựng hạ tầng chiến lược, phát triển năng lượng và nguồn nhân lực chất lượng cao, việc hợp tác với một đối tác có sẵn hệ sinh thái công nghiệp và đào tạo là lựa chọn dễ hiểu.
Ở tầm chiến lược, đường sắt tốc độ cao Việt Nam nếu gắn với công nghệ Pháp có thể tạo ra chuỗi giá trị mới: từ chế tạo, lắp ráp thiết bị, xây dựng, vận hành cho đến dịch vụ bảo trì và đào tạo nhân lực. Quan trọng hơn, nó giúp Việt Nam tránh rơi vào cái bẫy mua trọn gói mà không làm chủ công nghệ. Việc Pháp công khai mong muốn trở thành đối tác hàng đầu của Việt Nam trong hạ tầng giao thông và năng lượng cho thấy Paris có động lực đủ lớn để chấp nhận mô hình hợp tác sâu hơn, nếu Hà Nội biết tận dụng dư địa đàm phán, yêu cầu chuyển giao kỹ thuật, nội địa hóa sản xuất và gắn dự án với các mục tiêu phát triển dài hạn.
Thách thức: Từ khuôn khổ Đối tác chiến lược toàn diện đến năng lực thực thi
Quan hệ Việt – Pháp được lãnh đạo hai nước đánh giá đang ở giai đoạn tốt đẹp nhất sau hai năm nâng cấp lên Đối tác Chiến lược toàn diện. Nhưng chính mức độ kỳ vọng cao lại làm lộ rõ thách thức: làm sao để đường sắt tốc độ cao không trở thành thêm một “giấc mơ hạ tầng” kéo dài. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đề nghị hai bên trong thời gian tới tăng cường trao đổi trên tất cả các kênh và triển khai hiệu quả Kế hoạch hành động giai đoạn 2026-2028 nhằm thực thi Tuyên bố chung về nâng cấp quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện Việt Nam - Pháp. Đây sẽ là khung thời gian quan trọng để biến các ý tưởng hợp tác về hạ tầng giao thông Việt Nam thành các dự án có lộ trình rõ ràng.
Một phép thử khác nằm ở cấp địa phương. Hai bên nhất trí thúc đẩy tổ chức Hội nghị hợp tác giữa các địa phương Việt Nam – Pháp lần thứ 13 tại Pháp năm 2027, nhằm tăng cường kết nối, mở rộng hợp tác kinh tế, văn hóa và giao lưu nhân dân. Nếu các địa phương, nơi trực tiếp chịu tác động của tuyến đường sắt tốc độ cao, không được tham gia từ sớm, không gian cho hợp tác thực chất sẽ bị thu hẹp. Đường sắt tốc độ cao chỉ bền vững khi gắn với quy hoạch đô thị, logistics, đất đai và tài chính công của từng vùng. Đối tác chiến lược toàn diện sẽ mất ý nghĩa nếu không được kiểm chứng qua năng lực phối hợp giữa trung ương – địa phương – doanh nghiệp của cả hai nước.
Kết luận: Đường sắt tốc độ cao như phép thử tầm nhìn chung Việt – Pháp
Hợp tác đường sắt tốc độ cao Việt Nam – Pháp đang hội tụ đủ ba yếu tố: nhu cầu phát triển hạ tầng chiến lược của Việt Nam, mong muốn trở thành đối tác hàng đầu của Pháp trong hạ tầng giao thông và năng lượng, và khuôn khổ Đối tác chiến lược toàn diện đã được thiết lập và duy trì bằng các cuộc tiếp xúc cấp cao dày đặc. Nhưng chính vì vậy, bất kỳ chậm trễ hay thiếu nhất quán nào trong thiết kế dự án, lựa chọn mô hình tài chính, chia sẻ rủi ro cũng sẽ phản chiếu trực tiếp lên mức độ tin cậy lẫn nhau.
Nếu hai bên biến được đường sắt tốc độ cao thành dự án chiến lược mang tính biểu tượng đúng nghĩa – nơi công nghệ, vốn, quản trị và đào tạo nhân lực cùng hội tụ – thì Đối tác chiến lược toàn diện sẽ có một trụ cột mới, hữu hình và có sức lan tỏa cho nhiều thế hệ. Ngược lại, nếu dự án trượt dài trong khâu chuẩn bị, hợp tác Việt Nam Pháp sẽ bỏ lỡ cơ hội tạo ra một biểu tượng phát triển chung, trong khi các đối tác khác vẫn tiếp tục gia tăng hiện diện trong lĩnh vực hạ tầng giao thông Việt Nam.
