Đường sắt tốc độ cao Bắc Nam: Trục xương sống mới cho thế kỷ 21
Đường sắt tốc độ cao Bắc Nam là dự án xây dựng tuyến đường sắt hiện đại nối dải đất hình chữ S theo trục Bắc – Nam, với mục tiêu vận hành tàu tốc độ cao, giảm tải cho đường bộ, đường hàng không và tạo động lực phát triển các trung tâm kinh tế – đô thị dọc tuyến. Theo Bộ Xây dựng, trong quy hoạch mạng lưới đường sắt thời kỳ 2021 – 2030, tầm nhìn đến 2050, Việt Nam đặt mục tiêu cải tạo, nâng cấp hiệu quả các tuyến hiện có và từng bước triển khai tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam như ưu tiên số một. Việt Nam định hướng đến năm 2050 hoàn thành toàn tuyến trên trục Bắc – Nam, đồng thời đầu tư các tuyến kết nối cảng biển, khu công nghiệp, Tây Nguyên, ven biển và kết nối quốc tế. Đây không chỉ là dự án giao thông, mà là bài kiểm tra năng lực lựa chọn đối tác và mô hình hợp tác dài hạn.
Tín hiệu chính trị rõ ràng: Pháp muốn hiện diện sâu trong hệ sinh thái đường sắt Việt Nam
Cuộc làm việc ngày 7/5 giữa Thứ trưởng Bộ Xây dựng Nguyễn Tường Văn và phía Pháp cho thấy Hà Nội đang chủ động “mở cửa” thông tin chiến lược về kết cấu hạ tầng đường sắt cho Paris. Đại sứ Pháp Olivier Brochet khẳng định Pháp ủng hộ Việt Nam phát triển hệ thống giao thông hiện đại, giảm phát thải, trong đó có đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam và các tuyến đô thị. Ông nhấn mạnh các doanh nghiệp Pháp muốn đồng hành lâu dài, tìm hiểu cơ chế, nguồn lực tài chính và khả năng tham gia các dự án đường sắt tại Việt Nam, điển hình là tuyến tốc độ cao Bắc – Nam. Một câu chuyện ít được chú ý nhưng giàu biểu tượng là lễ ký kết kết nghĩa giữa ga Đà Lạt và ga Deauville – Trouville cùng phong cách Art Déco. Điều này cho thấy Pháp không chỉ nhìn Việt Nam như thị trường dự án mới, mà còn như đối tác trong bảo tồn và tái sinh di sản đường sắt.
Alstom – Vingroup: Mảnh ghép then chốt trong chuỗi hợp tác Pháp – Việt về hạ tầng
Trong chuyến thăm Pháp của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, một trong những thỏa thuận đáng chú ý là thỏa thuận giữa Vingroup và Alstom trong lĩnh vực đường sắt. Tổng thống Emmanuel Macron công khai hoan nghênh việc hai doanh nghiệp ký kết trong bối cảnh Pháp sẵn sàng tham gia chương trình phát triển giao thông đô thị và hiện đại hóa mạng lưới đường sắt Việt Nam, bao gồm cả đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam. Đây không chỉ là một thương vụ riêng lẻ mà là thông điệp chính trị: Paris muốn đặt Alstom như “đầu cầu” công nghệ trong chiến lược hợp tác Pháp – Việt về hạ tầng. Theo Tổng thống Macron, Pháp còn cam kết, với sự hỗ trợ đáng kể của Cơ quan Phát triển Pháp (AFD), tham gia thành lập một viện nghiên cứu đường sắt tại Việt Nam. Đây là lời hứa hiếm hoi gắn doanh nghiệp, viện nghiên cứu và hỗ trợ tài chính vào cùng một gói hợp tác.
Hợp tác Pháp – Việt trong hạ tầng: Từ đường sắt đến hàng không và công nghệ chiến lược
Nếu chỉ nhìn vào đường sắt, sẽ dễ bỏ qua bức tranh hợp tác hạ tầng rộng hơn giữa doanh nghiệp Pháp và Việt Nam. Trong lĩnh vực hàng không, Vietnam Airlines và Airbus đã ký biên bản ghi nhớ về việc Airbus chào bán 5 máy bay thân rộng A350-900, dự kiến giao trong giai đoạn 2033 – 2034. Các đợt bàn giao với một hãng khác, Vietravel Airlines, dự kiến bắt đầu từ năm 2029. Chuỗi thương vụ này cho thấy hợp tác Pháp – Việt về hạ tầng không chỉ dừng ở đường sắt mà còn lan sang hàng không và các công nghệ chiến lược như trí tuệ nhân tạo, điện toán lượng tử, vệ tinh quan sát Trái đất và năng lượng. Khi đặt đường sắt tốc độ cao Bắc Nam vào bối cảnh này, dễ thấy đây là một “siêu dự án mỏ neo”, có thể kéo theo những cam kết dài hạn về tài chính, công nghiệp và đào tạo giữa hai nước.
Cửa sổ cơ hội cho Việt Nam: Từ tiếp nhận công nghệ đến đồng sáng tạo
Mấu chốt của câu chuyện không phải Việt Nam có thêm nhà thầu, mà là có biến đường sắt tốc độ cao Bắc Nam thành bệ phóng nâng cấp năng lực công nghiệp hay không. Với việc Pháp chủ động bày tỏ mong muốn tham gia hiện đại hóa mạng lưới đường sắt và sẵn sàng hỗ trợ nghiên cứu, đào tạo, Việt Nam có cơ hội đòi hỏi nhiều hơn về chuyển giao công nghệ, chuẩn kỹ thuật và tham gia sâu của doanh nghiệp nội địa. Nếu Alstom – Vingroup hợp tác được thiết kế như một liên minh đồng sáng tạo, trong đó doanh nghiệp Việt nắm dần khâu thiết kế, sản xuất, bảo dưỡng, thì mỗi km đường sắt sẽ tương đương một “xưởng học tập” công nghệ. Kết luận công bằng là: Pháp mang đến một cửa sổ cơ hội, nhưng Việt Nam phải quyết liệt trong điều kiện hợp tác và thực thi thì mới biến được hợp tác Pháp – Việt hạ tầng thành lợi thế dài hạn cho quốc gia.
