Hợp tác đường sắt Việt – Pháp: Từ ý chí chính trị đến nhu cầu hạ tầng
Hợp tác công nghệ đường sắt cao tốc Việt Nam – Pháp là quá trình hai nước gắn kết năng lực hạ tầng, kỹ thuật và quản lý dự án để phát triển mạng lưới đường sắt hiện đại, bao gồm metro đô thị và tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam, trên nền tảng quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện và các hiệp định thương mại – đầu tư với Liên minh châu Âu.
Điểm xuất phát của làn sóng hợp tác hạ tầng mới là chuyến thăm chính thức Pháp của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và đoàn cấp cao Việt Nam, bắt đầu khi chuyên cơ chở đoàn hạ cánh xuống Paris theo lời mời của Tổng thống Emmanuel Macron. Trong cuộc hội đàm tại Điện Élysée, Tổng thống Macron nhấn mạnh Pháp sẵn sàng tham gia chương trình phát triển giao thông đô thị và hiện đại hóa mạng lưới đường sắt của Việt Nam, đặc biệt là đường sắt cao tốc Bắc – Nam.
Quan hệ hai nước đã được nâng cấp lên Đối tác Chiến lược Toàn diện, và đây không phải chi tiết ngoại giao mang tính nghi thức mà là nền tảng chính trị cho các dự án hạ tầng dài hạn. EVFTA tiếp tục là bệ đỡ thương mại, trong khi việc Pháp trình dự luật phê chuẩn EVIPA cho thấy cả hai đang khóa chặt khung pháp lý cho dòng vốn đầu tư công nghệ cao vào các dự án chiến lược, trong đó đường sắt cao tốc là tâm điểm.
Vingroup – Alstom và tham vọng xây dựng hệ sinh thái công nghệ đường sắt
Thỏa thuận giữa Vingroup và Alstom không chỉ là một hợp đồng thương mại, mà là dấu hiệu Việt Nam muốn sở hữu hệ sinh thái công nghệ đường sắt chứ không phụ thuộc hoàn toàn vào nhà thầu ngoại. Khi Tổng thống Macron "hoan nghênh" việc hai doanh nghiệp ký kết, ông đồng thời khẳng định Pháp sẵn sàng cùng Việt Nam hiện đại hóa mạng lưới đường sắt, trong đó có dự án đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam.
Theo phát biểu tại Điện Élysée, Pháp cam kết phối hợp Cơ quan Phát triển Pháp (AFD) để tham gia thành lập một viện nghiên cứu đường sắt tại Việt Nam, cùng nhiều sáng kiến đi kèm. Đây là bước đi thể hiện cách tiếp cận mới: chuyển giao công nghệ đường sắt gắn với đào tạo nhân lực giao thông ngay trên lãnh thổ Việt Nam, thay vì chỉ "mua chìa khóa trao tay".
Chính viện nghiên cứu này – nếu được triển khai đúng nhịp với các hợp đồng như Vingroup – Alstom – sẽ là hạt nhân cho đào tạo chuyên gia thiết kế, vận hành và bảo dưỡng các tuyến metro và đường sắt cao tốc. Quan trọng hơn, nó tạo không gian cho doanh nghiệp Việt tham gia sâu vào chuỗi giá trị, từ hệ thống tín hiệu, toa xe đến giải pháp số hóa vận hành. Nếu bỏ lỡ cơ hội này, đường sắt cao tốc Việt Nam sẽ tiếp tục lệ thuộc công nghệ nhập khẩu trong nhiều thập kỷ.
Artelia và bài kiểm tra quản lý dự án đường sắt cao tốc Bắc – Nam
Nếu Vingroup – Alstom đại diện cho trụ cột công nghệ, thì Artelia đang trở thành biểu tượng cho trụ cột quản lý dự án của hợp tác Việt – Pháp trong hạ tầng. Việc tập đoàn này ký hợp đồng quản lý dự án đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam vào đầu năm 2026 cho thấy các nhà đầu tư Pháp chấp nhận gắn bó lâu dài với các công trình chiến lược, nơi vòng đời dự án có thể kéo dài vài chục năm.
Điểm đáng nói là nguồn vốn Pháp đang đi đúng vào các lĩnh vực Việt Nam thiếu nhất: hạ tầng, năng lượng và dịch vụ kỹ thuật cao. Đây là lợi thế rõ rệt cho những dự án như đường sắt cao tốc Việt Nam hay các hệ thống đường sắt đô thị và cấp nước, vốn đòi hỏi năng lực thiết kế, giám sát, quản lý rủi ro ở chuẩn quốc tế, cùng cam kết tài chính ổn định trong 20–30 năm.
Luật sửa đổi một số quy định về quy hoạch, đầu tư, PPP và đấu thầu đã mở cơ chế chia sẻ doanh thu, rõ ràng hơn trong giải quyết tranh chấp, giúp các dự án hạ tầng lớn dễ thu xếp tài chính. Cộng với các điều khoản EVFTA và triển vọng EVIPA, Artelia và các tập đoàn Pháp không chỉ mang kinh nghiệm kỹ thuật mà còn kéo theo chuẩn quản trị rủi ro, buộc phía Việt Nam nâng cấp năng lực quản lý nhà nước và doanh nghiệp nhà nước nếu muốn dự án Bắc – Nam đi đúng tiến độ.
FPT và cơ hội số hóa công nghệ đường sắt trong hợp tác Việt – Pháp
Một tuyến đường sắt cao tốc hiện đại không thể chỉ dựa vào ray, tàu và cầu cống; nó là hệ thống số hóa dày đặc, và đây chính là khoảng trống mà các doanh nghiệp công nghệ Việt có thể lấp vào. FPT đã có mặt tại Pháp từ năm 2008, hợp tác với các tập đoàn lớn trong đó có doanh nghiệp đường sắt như SNCF, cùng các tên tuổi khác như Airbus, La Poste hay Sagemcom.
Nhờ kinh nghiệm này, mục tiêu đưa FPT vào nhóm đối tác hàng đầu tại Pháp không chỉ là tham vọng thương mại, mà còn là cách Việt Nam đưa doanh nghiệp nội vào hệ sinh thái dịch vụ kỹ thuật cao của châu Âu. Những lĩnh vực tiềm năng cho doanh nghiệp Việt được chỉ ra rõ ràng: công nghệ thông tin và dịch vụ số, nơi họ đã chứng minh năng lực cạnh tranh toàn cầu.
Nếu biết kết nối, FPT và các doanh nghiệp tương tự hoàn toàn có thể trở thành đối tác cung cấp giải pháp điều độ, mô phỏng, bảo trì dự đoán, vé điện tử và trải nghiệm khách hàng cho các tuyến đường sắt cao tốc Việt Nam. Sự kết hợp giữa công nghệ đường sắt Pháp và năng lực số của doanh nghiệp Việt sẽ quyết định liệu hợp tác Việt – Pháp hạ tầng có chỉ dừng ở bê tông, thép và toa tàu, hay tiến lên một hệ sinh thái dịch vụ thông minh, tạo giá trị bền vững hơn nhiều cho cả hai phía.
Kết luận: Đường sắt cao tốc chỉ bền vững khi gắn với nhân lực và thể chế
Hợp tác Việt – Pháp trong đường sắt cao tốc đang hình thành cấu trúc ba trụ cột: công nghệ (Alstom và các đối tác), quản lý dự án (Artelia) và dịch vụ kỹ thuật – số hóa (FPT và doanh nghiệp Việt). Đây là cấu trúc hiếm khi xuất hiện đồng thời trong các làn sóng đầu tư hạ tầng trước, vốn thường bị chia nhỏ và thiếu một tầm nhìn dài hạn cho đào tạo nhân lực giao thông và nghiên cứu công nghệ.
Tín hiệu tích cực là Việt Nam đang chuẩn bị nền tảng pháp lý và nhân lực tương đối đồng bộ, từ mục tiêu chi cho nghiên cứu – phát triển đến nâng tỷ trọng kinh tế tư nhân, nhằm tạo thế hệ doanh nghiệp đủ sức hấp thụ công nghệ. Khi EVIPA có hiệu lực, cơ chế bảo hộ đầu tư và giải quyết tranh chấp thường trực sẽ thay thế các hiệp định cũ, tăng độ yên tâm cho nhà đầu tư dài hạn.
Tuy vậy, nếu chỉ dừng ở việc ký kết mà không xây dựng được trường – viện chuyên về công nghệ đường sắt, không trao cơ hội thực sự cho doanh nghiệp nội trong chuỗi giá trị, đường sắt cao tốc Việt Nam sẽ có nguy cơ trở thành "công trình ngoại" trên đất Việt. Lựa chọn còn lại là con đường khó hơn: kiên quyết dùng hợp tác với Pháp như một bàn đạp để hình thành năng lực tự chủ hạ tầng, từ nghiên cứu, đào tạo, đến quản lý và dịch vụ kỹ thuật cao, hướng tới mục tiêu 2028–2030 không chỉ kịp tiến độ mà còn bền vững về công nghệ và nhân lực.
