Kinh tế tập thể – chìa khóa cho Bát Tràng bền vững
Hợp tác xã gốm ở Bát Tràng là mô hình kinh tế tập thể nơi các hộ sản xuất, nghệ nhân và doanh nghiệp liên kết chặt chẽ để cùng tổ chức sản xuất, dùng chung hạ tầng, chuẩn hóa chất lượng và xây dựng thương hiệu chung, qua đó vừa bảo tồn di sản làng nghề gốm vừa mở rộng thị trường trong nước và quốc tế theo hướng phát triển bền vững.
Điểm đáng nói là khu vực kinh tế tập thể ở Hà Nội không còn là phần “phụ họa” của nền kinh tế mà đã trở thành một thành phần quan trọng, với hơn 618.000 thành viên và hơn 63.500 lao động tham gia. Trong bức tranh đó, làng nghề gốm Bát Tràng nổi lên như một ví dụ cho cách dùng hợp tác xã gốm để biến nguồn lực nhỏ lẻ thành sức mạnh thị trường. Ai còn nghĩ gốm chỉ là câu chuyện của vài lò nung gia đình thì đang bỏ lỡ một cuộc chuyển đổi sâu sắc.
Theo lãnh đạo xã Bát Tràng, khu vực kinh tế tập thể đang đóng góp đáng kể vào phát triển kinh tế làng nghề địa phương, đúng vào lúc yêu cầu chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và phát triển bền vững ngày càng cao. Nói cách khác, hoặc Bát Tràng bước vào quỹ đạo kinh tế tập thể hiện đại, hoặc chấp nhận tụt lại phía sau trong cuộc cạnh tranh thương hiệu gốm sứ toàn cầu.
HTX Gốm Tân Thịnh: bệ đỡ giữa kinh tế và văn hóa
HTX Sản xuất Kinh doanh Gốm sứ Tân Thịnh đang chứng minh rằng một hợp tác xã gốm có thể đồng thời là nhà máy, trường học và bảo tàng sống của Bát Tràng. Nghệ nhân ưu tú Trần Đức Tân khẳng định HTX không chỉ là đơn vị sản xuất kinh doanh mà còn là cầu nối giữa phát triển kinh tế và bảo tồn văn hóa. Đó không phải khẩu hiệu, mà là chiến lược sống còn: nếu chỉ bán sản phẩm, làng nghề sẽ sớm bị hàng công nghiệp rẻ tiền lấn át; nếu gắn sản phẩm với câu chuyện văn hóa, giá trị sẽ khác hẳn.
Một hướng đi then chốt của HTX Gốm Tân Thịnh là phát triển các dòng sản phẩm OCOP 5 sao gắn với thương mại văn hóa, như bộ “Gốm men suối ngọc” phục vụ cả thị trường trong nước và xuất khẩu. Họ không dừng lại ở việc giữ men truyền thống mà còn nghiên cứu men nghệ thuật mới, lồng ghép câu chuyện văn hóa vào từng thiết kế, hướng đến phân khúc quà tặng văn hóa, quà tặng ngoại giao và sản phẩm du lịch cao cấp.
Quan trọng hơn, HTX Gốm Tân Thịnh tạo việc làm ổn định cho nhiều lao động, đóng góp vào tổng khoảng 200 lao động đang làm việc tại các hợp tác xã gốm sứ trên địa bàn, với thu nhập bình quân 10–15 triệu đồng/người/tháng. Đây cũng là nơi thực tập của nhiều sinh viên mỹ thuật, nơi các ý tưởng thiết kế mới và nghiên cứu tái chế sản phẩm gốm hỏng theo hướng kinh tế tuần hoàn được thử nghiệm. Nếu nói về Bát Tràng bền vững, thì chính những “phòng thí nghiệm” trong lòng HTX như vậy đang âm thầm định hình tương lai.
Từ lò gốm gia đình đến chuỗi giá trị toàn cầu
Kinh tế hộ manh mún từng là điểm nghẽn lớn nhất của làng nghề gốm. Khi mỗi gia đình tự lo nguyên liệu, sản xuất, tiêu thụ và quảng bá, họ bị giới hạn bởi vốn, công nghệ và thị trường. Mô hình kinh tế tập thể đã đổi hướng: thông qua hợp tác xã, các thành viên dùng chung hạ tầng, thống nhất quy trình, tập trung sản lượng và kết nối thị trường, đưa kinh tế hộ từ sản xuất nhỏ lẻ sang sản xuất hàng hóa.
Bài học không chỉ đến từ Bát Tràng. Với một sản phẩm giá trị thấp như chiếc nón lá, khi các hộ tham gia HTX Mây tre nón lá Thu Hương, thống nhất chất lượng và đầu ra, mỗi tháng HTX xuất khẩu hơn 5.000 sản phẩm tới nhiều quốc gia. Câu chuyện này cho thấy: nếu một sản phẩm đơn giản như nón lá còn có thể đi xa nhờ kinh tế tập thể, thì gốm sứ – với giá trị văn hóa cao hơn nhiều – càng có cơ hội tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.
Trong làng nghề gốm, hợp tác xã gốm giúp các cơ sở tiếp cận khoa học công nghệ, phát triển sản phẩm OCOP, ứng dụng chuyển đổi số trong quản lý, truy xuất nguồn gốc và quảng bá, kết hợp sản xuất với du lịch trải nghiệm. Khi hai bên – HTX và doanh nghiệp – liên kết bằng hợp đồng ổn định, phân chia lợi ích và trách nhiệm rõ ràng, sản xuất nhỏ lẻ có thể trở thành chuỗi hàng hóa quy mô lớn hơn. Đây là bước chuyển từ “lò gốm gia đình” sang “thương hiệu gốm sứ” có chỗ đứng trên thị trường quốc tế.
Thương hiệu gốm sứ và du lịch trải nghiệm: giá trị cộng thêm từ kinh tế tập thể
Sản phẩm gốm sứ Bát Tràng đang được các chủ sản xuất tích cực đổi mới mẫu mã, xây dựng thương hiệu, mở rộng thị trường và phát triển du lịch làng nghề. Nhưng sự thay đổi này khó diễn ra nếu thiếu “bệ đỡ” là các hợp tác xã gốm. Thông qua mô hình HTX, các cơ sở sản xuất có điều kiện xây dựng thương hiệu chung, bảo hộ sở hữu trí tuệ, phát triển sản phẩm OCOP và tham gia các chương trình xúc tiến thương mại, từ đó nâng cao sức cạnh tranh của thương hiệu gốm sứ Bát Tràng.
Kinh nghiệm từ HTX Mây tre nón lá Thu Hương cho thấy kinh tế tập thể có thể kết nối làng nghề với du lịch trải nghiệm: HTX trở thành điểm đón khách, giới thiệu sản phẩm, tạo không gian cho người trẻ bán hàng trực tuyến, người cao tuổi sản xuất trong môi trường sạch sẽ, nhẹ nhàng. Nếu Bát Tràng khai thác tốt mô hình này, mỗi sản phẩm gốm không chỉ là hàng hóa mà còn là “đại sứ văn hóa” đưa hình ảnh làng nghề đến du khách trong và ngoài nước.
Tuy vậy, vẫn còn những điểm nghẽn: thiếu mặt bằng, vốn, công nghệ và nhân lực trẻ khiến nhiều HTX khó mở rộng sản xuất, trong khi hàng kém chất lượng gắn nhãn sản phẩm truyền thống ảnh hưởng đến uy tín thị trường. Điều này cho thấy nếu chỉ trông vào tinh thần làng nghề mà thiếu chính sách hỗ trợ về đất đai, tín dụng, khoa học công nghệ và dữ liệu, thì thương hiệu gốm sứ khó vươn tới đúng tiềm năng.
Phát triển kinh tế tập thể – chiến lược giữ di sản lâu dài
Khi Hà Nội thành lập thêm 87 hợp tác xã chỉ trong 6 tháng đầu năm 2026, đó không phải là “phong trào” mà là phản ứng trước yêu cầu tăng trưởng nhanh và bền vững. Với làng nghề gốm, phát triển kinh tế tập thể không đơn thuần là lựa chọn mô hình sản xuất, mà là chiến lược bảo tồn di sản thủ công truyền thống trong dài hạn. Hợp tác xã trở thành nơi giữ kỹ thuật men, chia sẻ tri thức, đào tạo thế hệ thợ gốm mới và kết nối họ với thị trường.
Mục tiêu tăng trưởng hai con số buộc kinh tế tập thể phải phát triển theo chiều sâu, lấy doanh thu, thu nhập của thành viên, khả năng mở rộng thị trường và mức độ tham gia chuỗi giá trị làm thước đo. Điều đó đòi hỏi các HTX gốm tiếp tục đổi mới quản trị, đẩy mạnh chuyển đổi số, đầu tư cho nhân lực trẻ và chấp nhận sáp nhập những đơn vị nhỏ lẻ để hình thành hợp tác xã quy mô lớn hơn.
Kết luận công bằng là: nếu không có hợp tác xã gốm, Bát Tràng có thể vẫn tồn tại như một làng nghề “hoài niệm”, nhưng khó trở thành mô hình Bát Tràng bền vững trong kỷ nguyên hội nhập. Kinh tế tập thể đang và sẽ là cầu nối giữa đất sét và thị trường toàn cầu, giữa bàn tay nghệ nhân và tương lai của di sản. Câu hỏi không còn là “có nên tham gia HTX không”, mà là “HTX sẽ đi nhanh đến đâu” để kịp nhịp đổi mới của thời đại.
